 |
| Gebedsnoot uit de collectie van het Rijksmuseum |
Een blogonderwerp van oud cursist houtsnijden Willem Van Dort.
Gebedsnoten
Tot een jaar of zes geleden ( 2020) had ik er nooit van gehoord. Per toeval zag ik een kleine uit buxushout gesneden bol ter grootte van een golfbal dat aan de buitenkant versierd was met geometrische figuren. De bol kon in 2 delen opengeklapt worden en aan de binnenkant waren in het deksel en de bodem voorstellingen gesculpteerd. Ongelofelijk gedetailleerd. Ik was verbaasd en nieuwsgierig tegelijkertijd. Hoe kon men zoiets maken. Waar mijn nieuwsgierigheid toe leidde komt verder op aan bod. Eerst wat achtergrond informatie.
Een gebedsnoot is een klein bolvormig voorwerp dat iemand bij zich droeg als ondersteuning bij diens dagelijkse gebeden. Het voorwerp, meestal gemaakt van buxushout ter grootte van een golfbal, kon aan de gordel worden gedragen of aan een rozenkrans. De taferelen in de gebedsnoot waren gebaseerd op christelijke gebeurtenissen zoals de aanbidding door de wijzen uit het oosten (aanbidding der magis), de kruisiging van Jezus en de aankondiging van de geboorte van Jezus (annunciation).
Het hoogtepunt van de gebedsnoten, althans de
productie ervan, ligt rond 1600. In de late Gotiek. In dit verband wordt Adam
Dirckx als houtsnijder van gebedsnoten genoemd. Over hem is niets bekend
evenmin als waar zijn atelier was gevestigd. Het is aannemelijk dat het atelier
was gevestigd bij een (haven)plaats waar men met de Levant handelde omdat
buxushout moest worden geïmporteerd uit Zuidoost-Europa en de Kaukasus.
De keuze voor buxushout is vermoedelijk
ingegeven door 3 factoren. De eerste is dat buxushout zeer hard is en daardoor
slijtvast. De tweede is dat door het voortdurend in de handen nemen het hout een
mooie satijnen glans krijgt en de derde factor is dat buxushout mooi verkleurt
tot geelachtig bruin.
Uit onderzoeken waarbij CT-scanning werd
gebruikt is gebleken dat de voorstelling werd opgebouwd in lagen. Te beginnen
met de bovenste tevens belangrijkste en daar onder weer een laag figuren,
enzovoort. Op deze manier kon elke figuur naar behoefte rondom gesneden worden
en op de juiste plaats worden gezet. Deze gelaagde structuur is vergelijkbaar met de manier hoe een retabel
werd opgebouwd.
Bij het zoeken naar informatie kwam ik een
enkele maal de bewering tegen dat een draaibank werd gebruikt om de bollen te
maken. Inderdaad, een houtbewerker slaagde er enkele jaren geleden in een bol
voor een gebedsnoot te draaien. Aan een poging om een voorstelling te
sculpteren waagde de man zich niet en gebruikte hij een gescande en 3D-geprinte
voorstelling. Ik geloofde niet in het
verhaal van een draaibank. De draaibanken en de draaitechniek in die tijd waren
daarvoor onvoldoende ontwikkeld.
Ik wilde de uitdaging aangaan om bollen
handmatig te maken. Nadat ik zonder voorafgaand plan een bol volledig met de hand gemaakt had was
het als vanzelf om een versiering op de bol te snijden. Vervolgens besloot ik
om 2 voorstellingen te sculpteren. Ik was tenslotte een leek en moest het
eenvoudig houden. Daarom voor iedere bolhelft een eenvoudige voorstelling. Ik
koos voor een voorstelling met de Annunciatie (de aankondiging door de engel
aan Maria van de komende geboorte van Jezus, en als tweede voorstelling Maria met haar
pasgeboren zoon en haar gekruisigde zoon. Maria is weliswaar in het middelpunt
maar zij is ondergeschikt aan het belang van de gebeurtenissen Geboorte en Kruisiging.
Deze thema’s komen bij de laatgotische
gebedsnoten vaak voor.
Met een sprong in de tijd ga ik naar hetgeen
tot nu is bereikt.
Onderstaande foto’s geven een impressie daarvan.
Inderdaad, handmatig kan een perfekte bol voor
een gebedsnoot gemaakt worden. Zoals ik al verwachtte moet ik nog veel leren. De
belangrijkste les is om te beginnen met een ontwerp. Daarmee kunnen de figuren
op hun plaats gezet worden waarmee de constructie van de gebedsnoot kan worden
vastgesteld.
Ik heb heel veel respect gekregen voor de laatgotische
houtsnijder(s) die niet alleen een grote handvaardigheid had(den), maar die vooral
een goed inzicht hadden in de methoden om dergelijke gebedsnoten te ontwerpen.
Voor mij stopt het voorlopig hierbij. Dit was
een groot leerproces. Als gebedsnoot is het resultaat voor mij enigszins teleurstellend.
Daar staat tegenover dat deze exercitie mijn inzicht in deze materie enorm
vergroot heeft.
Ik wil de uitdaging om nog eens een gebedsnoot te snijden aangaan, maar eerst moet ik mij verder bekwamen; in meerdere opzichten.
 |
| De gebedsnoot. Inlands buxushout; diameter 6,5 cm |
 |
| Boven: Annunciation Onder: Maria als verbinding tussen geboorte en kruisiging |
Echt, 09-04-2026 W.J. van Dort
Literatuur
Small Wonders: Late-Gothic Boxwood Micro-Carvings From The Low Countries
Ed. Frits Scholten, Rijksmuseum Amsterdam
Dit boek is te zien op onderstaande website.
https://boxwood.ago.ca/publication/small-wonders-late-gothic-boxwood-micro-carvings-low-countries
Het zal u niet verbazen, op internet kan veel informatie over gebedsnoten gevonden worden.
Zoektermen voor internet:
Gebedsnoot, prayer nut, micro-carving,
miniature (boxwood) carving, micro sculptures.
.jpg "TEFAF Maastricht 2026 | Art & Antiques Fair in Maastricht | MECC")
.jpg "Een interview met Houtornamentist Patrick Damiaens | Heraldicum Disputationes | Heraldisch houtsnijder - Beeldhouwwerk")
