Museum Mayer van den Bergh
Antwerpen
________________________
_________________
Waarschijnlijk is dit Antwerps Museum iets minder bekend bij het grote publiek, er is geen massatoerisme te bespeuren. Het soort van toerisme zoals je het kent in en rond het Rubenshuis, een plaats waar het meestal over de koppen lopen is. Het Museum Mayer van den Bergh is gelegen aan de lange Gasthuisstraat no.19, vlak aan de botanische tuin.
Het merkwaardige, sfeervolle Museum van den Bergh is het werk van één man en van zijn moeder. De omvangrijke, schitterende en bijzondere collectie is aan het eind van de 19de-eeuw bijeengebracht door Fritz Mayer van den Bergh (1858-1901), een autodidact met veel smaak en kennis, en met een feilloos gevoel voor kunst.
Deze verzameling is beroemd om haar Vlaamse oude meesters uit de Antwerpse School, maar heeft ook in een aantal sfeervolle salons met een mooie geverfde classicistische lambrisering (wandbetimmering).
Museum Fritz Mayer van den Bergh
Het Museum Mayer van den Bergh is een van de eerste musea die rond een privécollectie zijn gebouwd. In de collectie zijn verschillende belangrijke stijlen
en thema's vertegenwoordigd. Van den Berghs interesse ging vooral uit naar de
oude kunst der Nederlanden van de 14e tot de 17e eeuw met werk van de Vlaamse
Primitieven, retabels en monumentaal beeldhouwwerk. Van den Bergh was een verwoed
verzamelaar en was uitstekend geschoold in de kunstgeschiedenis, hij was een
expert met een zeer kritisch oog.
De ontdekking van Bruegels Dulle Griet
behoort Van den Bergh toe. Zijn verzameling groeide zeer snel en Van den Bergh
gaf er veel geld aan uit, waardoor hij verschillende unieke stukken wist te
bemachtigen. In zijn korte leven bracht hij een grote en kwalitatief
indrukwekkende collectie bij elkaar, dankzij het kapitaal van zijn vader Emil
Mayer, een van de rijkste zakenlieden van Antwerpen. In 1887 werd Fritz Mayer
van den Bergh in de adelstand verheven met de titel van ridder, hetgeen hem
meer status gaf. Hij was een van de belangrijkste spelers van zijn tijd op de
internationale kunstmarkt.
 |
| Fritz Mayer van den Bergh |
Toen de kunstverzamelaar in 1901 op slechts 43-jarige leeftijd
overleed, besloot zijn moeder Henriëtte de verzameling van haar zoon open te
stellen voor een breed publiek. Zijn verzameling is te zien in een bijpassend
huis, dat geheel in 16de-eeuwse stijl is opgetrokken.
De laat-gotische en de
renaissanceversieringen van de gevels herinneren niet alleen aan de Antwerpse
Gouden Eeuw, maar weerspiegelen ook de kunstsmaak en de voorkeur van de
verzamelaar zelf. De kunstverzameling is nog steeds in de vorm zoals Mayer van
den Bergh ze destijds samenbracht.
Het levenswerk van één man: De collectie
Wie was Fritz Mayer van den Bergh? Fritz Mayer, zoals bij zijn geboorte heette, was een telg uit een bemiddeld en prominent Antwerps gezin. Vader Emil (1824-1879) was van Keulse afkomst en leidde een groot filiaal van een familiebedrijf dat handelde in specerijen en farmaceutische producten. Hij huwde in 1857 met Henriëtte van den Bergh (1838-1920), dochter van een scheepsmakelaar en Senator. Vlak nadat Emil Mayer in 1879 stierf - zijn oudste zoon Fritz was toen 21 en student aan de Gentse universiteit- ging Fritz bij zijn moeder wonen. Hij liet het zakenleven aan zijn jongere broer over en wijdde zich voortaan aan zijn passie: het verzamelen van kunst in binnen-en buitenland. In 1887 kreeg hij de titel van ridder en voegde de naam van zijn moeder bij de zijne.
In zijn eerste periode kocht Fritz Mayer van den Bergh zeer diverse kunstwerken en zogeheten 'oudheden', maar vanaf 1892 bouwde hij vooral zijn collectie schilderijen en beeldhouwwerken uit, met voorkeur voor groot vakmanschap en voor kunst.Vooral kunstenaars die over het hoofd werden gezien. Veel van de dure en de belangrijke stukken van het huidige Museum kocht Fritz Mayer aan in de jaren 1898-1900. Hij dit dit met veel durf, een groot buikgevoel, en met (financiële) zelfkennis.
Maar op 4 mei 1901 stierf hij aan de gevolgen van een ongeluk bij het paardrijden.
 |
| Museum Mayer van den Bergh |
Christus-Johannesgroep
Meester Heinrich von Konstanz, ca. 1280 – 1290 (?)
verguld en gepolychromeerd; hoogte: 141 cm, breedte:
73 cm en diepte: 48 cm
Deze emotierijke beeldengroep, een van Fritz Mayers laatste
aanwinsten, is een topstuk van wereldformaat. We kennen de maker en de
bestemmeling: Meester Heinrich von Konstanz sneed het even vóór 1300 voor het
klooster van de dominicanessen in het Zwitserse Sankt Katharinenthal.
Beelden als dit moesten de vrouwelijke religieuzen helpen om
een persoonlijke band met God en Christus te ontwikkelen. De innige relatie die
de jonge apostel Johannes met Jezus had en die de kracht van dit beeld
uitmaakt, was ook een streefdoel van de zusters.
Johannes laat zijn hoofd op Christus’ borst rusten en legt
zijn rechterhand in die van Jezus, die op zijn beurt zijn arm om Johannes’
schouder legt, een symbolisch ‘warm’ en beschermend gebaar. Ze zitten samen op
een bankje. Het is alsof de goddelijke meester en de mensenleerling één zijn
geworden, zoals ook blijkt uit het plooienspel van de gewaden. Een scène als
deze wordt doorgaans, ook in de schilderkunst, verbonden met het Laatste
Avondmaal.
In het jargon heet een beeld als dit Andachtsbild: door zijn
emotionele kracht wil het toeschouwers aanspreken en aanzetten om mee te leven
en om hun geloof te verdiepen, via de weg van de emoties. Het streven naar zo’n
mystieke eenwording met Christus leidde rond 1300 tot een hoogtepunt in de
middeleeuwse religieuze kunst.
 |
| Christus-Johannesgroep | Museum Mayer van den Bergh |
 |
| Motief is een Cartouche in eikenhout | Houtsnijwerk voor schoorsteenmantel |
De Dulle Griet ( Pieter Bruegel de Oude)
Verzamelaar Fritz Mayer van den Bergh (1858-1901) was
gepassioneerd door kunst en zijn tijd ver vooruit. Hij had een neus voor werken
waar toen weinig mensen aandacht voor hadden en die intussen alom gewaardeerd
worden. Zijn interesse ging vooral uit naar de kunst van de Nederlanden uit de
late middeleeuwen en de renaissance (14de tot de 16de eeuw), en hij had daarbij
speciale belangstelling voor Bruegel.
 |
| Zaal met de Dulle Griet | Mayer van den Bergh |
Wereldwijd zijn er nog 45 schilderijen van Pieter Bruegel de
Oude. Het Museum heeft er twee.
Museum Mayer van den Bergh is het enige museum in Vlaanderen
dat werk van Pieter Bruegel de oude bezit. En wat voor werk! Dulle Griet is een
van Bruegels bekendste schilderijen. In tegenstelling tot veel andere werken
van hem bestaat er geen kopie van.
De bekendheid van dit apocalyptische, ‘vulkanische’
schilderij houdt ook verband met de raadselachtigheid van het helse tafereel,
dat ongetwijfeld een diepere betekenis heeft die bovendien pessimistisch moet
zijn. Maar welke precies, dat blijft voorlopig een mysterie.
We zien bizarre ruïnes, rare monstergedrochten,
vechtpartijen, scheepachtige toestellen, de hellemond, een verzengende gloed en
een geharnaste, voortsnellende vrouw met een zwaard, eetgerei en een geldkist
in haar handen: het is Dulle Griet, in kluchten uit Bruegels tijd een synoniem
voor ‘helleveeg’. Er spelen zich verschillende taferelen af die het hoofdthema
illustreren, in de beste Vlaamse verhalende schilderstraditie.
 |
| De Dulle Griet | Museum Mayer van den Bergh |
Gevangenneming van Christus
1ste kwart 14de eeuw
Albast, 33,7 x 27 cm
Deze beeldengroep is een onderdeeltje van een retabel, een
altaarkast met beelden. Het albast is bijzonder fijn bewerkt en wat we zien,
zijn vier episodes die zich afspelen aan het begin van Christus’
lijdensverhaal.
De apostel Petrus hakt met zijn zwaard een oor af van de
neergezegen man vooraan, en Christus geneest de wonde meteen door
handoplegging, terwijl hijzelf tegelijk wordt aangehouden: Judas drukt zijn
gezicht tegen dat van Jezus voor zijn verraderlijke judaskus. Behalve uit
Jezus, Petrus en Judas bestaat de groep uit drie gehelmde soldaten en een
gesluierde vrouw. Die laatste is dan weer geen personage uit het
evangelieverhaal, maar komt uit een middeleeuwse legende.
Gevangenneming van Christus
Fritz Mayer van den Bergh kocht dit beeldje in 1898 aan in
Parijs, op een moment dat er voor dergelijke oude, laatgotische beeldhouwkunst
nog niet veel belangstelling was. Albast is een broze en relatief zachte
kalksteen, behoorlijk zeldzaam en dus duur. Omdat blokken albast eerder klein
zijn, werd het vooral voor kleinere beeldjes gebruikt. Het museum bezit in zijn
collecties nog een aantal prachtige albasten beeldjes.
Mayer was
met die aankoop de grote musea te vlug af. Hij zette zijn hele kapitaal in en
sloot er zelfs een lening voor af.
Geverfde classicistische lambrisering
Aan de achterzijde van het Museum Mayer van den Bergh bevinden zich twee kleine charmante kamertjes, het salon en de studio. Ze zijn voorzien van een 18de-eeuwse classicistische lambrisering of wandbetimmering. Bij het ontwerpen van het Museum (tussen 1901-1904) werden deze twee geverfde lambriseringen, die reeds voor de dood van Fritz Mayer van den Bergh, in zijn bezit waren, in het museumproject ingewerkt.
Een bijzonder lieflijk geheel, 'op mensenmaat' gemaakt zeg ik dan altijd. Niet overdreven zoals je ze soms tegenkomt in kastelen of Paleizen, te protserig en van (soms) een mindere kwaliteit. Maar deze lambrisering heeft het helemaal, de juiste verhouding, hoeveelheid aan snijwerk, lijstwerk, composities, kwaliteit.. gewoon perfect.
 |
| Geverfde classicistische lambrisering |
Classicisme en neoclassicisme
Het woord classicisme heeft een ruime betekenis en wordt
over het algemeen gebruikt voor vormen in de schilderkunst, beeldhouwkunst,
bouwkunst, muziek en literatuur, die teruggrijpen op de klassieke oudheid. De
term neoclassicisme duidt op een specifieke periode in de 18e en 19e eeuw
waarin werd teruggegrepen op de vormentaal van de klassieke oudheid. In sommige
landen wordt deze periode echter ook het classicisme genoemd.
 |
| Geverfde classicistische lambrisering | Museum Mayer van den Bergh |
Het Salon
De moeder van de verzamelaar en de stichteres van het
museum, Henriette van den Bergh, bood hier soms aan belangrijke bezoekers de
thee aan. Zij liet ook de plafondschildering maken.
Van de grote verzameling porselein is hier slechts een deel
tentoongesteld. Een groot deel is van Chinese herkomst. Daarnaast zijn er
kleinere ensembles Europees porselein., Delfts aardewerk en Japanse stukken. De
keuze in de vitrines werd naar herkomst gegroepeerd.
De typische sfeer van dit museum kunnen we u alleen ter
plekke aanbieden. Door het kleien en intieme karakter van deze twee kamers was het bijzonder moeilijk voor me goede en sfeervolle foto's te maken.
 |
Geverfde classicistische lambrisering |
Guirlandes met centrale trofee opgedragen aan de jacht |
De studio
De benaming voor deze zaal werd al van bij de stichting
gebruikt. De vitrines dateren uit latere tijd. Momenteel bevatten zij
voorbeelden uit de verzameling textiel.
Het portret van Henriette Mayer van den Bergh, dat hier een
ereplaats kreeg, werd geschilderd door Jozef van Lerius (Antwerpen, 1823-1876)
in 1857. Toen zij negentien jaar was, trouwde ze met Emil Mayer, een koopman
van Keulse herkomst die zich sinds 1849 te Antwerpen had gevestigd.
Met dank aan het Museum Mayer van den Bergh
Informatie:
Het Museum Mayer van den Bergh is geopend van dinsdag t/m
zondag van 10 tot 17 uur.
Tickets zijn verkrijgbaar tot 16.30 uur. Het museum is
gesloten op maandag, met uitzondering van Paasmaandag en Pinkstermaandag. Ook
is het museum gesloten op de feestdagen:
1 januari,1 mei,O. L. Heer Hemelvaart,1 november en 25 december.
Inkom :Geldig vanaf 1 januari 2014
Bezoekers van 26 tot en met 65 jaar € 8
Bezoekers van 12 tot en met 25 jaar € 6
Museum Mayer van den Bergh
Lange Gasthuisstraat 19
2000 Antwerpen
03 338 81 88
Hier nog een aantal detailopnames van de lambrisering
 |
| Geverfde classicistische lambrisering | Museum in Antwerpen |
 |
| Geverfde classicistische lambrisering |
 |
| Combinatie van Laurier en olijftak |
 |
| Medaillon hangende aan een lint in combinatie met olijftak |
 |
| Trofee met motieven opgedragen aan de jacht |
