Vakwerkhuizen met houtsnijwerk | Houtsnijwerk bijgebouwen | Ornamenten en snijwerk aanbrengen op houten bijgebouwen | Houtwerken van Bart Deroye

Melsungen, Vakwerkhuizen en houtsnijwerk in Duitsland

Duitse vakwerkgevels

Vakwerkhuizen met houtsnijwerk

Waarom toch de wereld rondreizen als er dichtbij zoveel te zien is? Reeds vele jaren neem ik een korte of een langere vakantie in Duitsland. Door woonachtig te zijn in Limburg versta ik de taal gemakkelijker en bovendien ben ik er zo met de wagen.

Wie geregeld het Duitse platteland doorkruist en de dorpjes en middelgrote steden bezoekt, zal het het groot aantal vakwerkhuizen  direct zijn opgevallen. Ook de diversiteit aan landschappen, regio's en cultuur is er bijzonder groot, wat me steeds weer verbaast. 

Overal ter wereld worden huizen met een houten constructie gebouwd, maar nergens op de wereld zijn er zoveel vakwerkhuizen gebouwd als in Duitsland, blijkbaar 2,5 miljoen stuks. 

Vakwerkbouw was eeuwenlang erg populair in een groot deel van Europa. Het was de goedkoopste manier van bouwen op plekken waar hout, wilgentenen en leem in overvloed waren. In Duitsland zijn zeer veel historische vakwerkgebouwen overgeleverd, met name in de lager gelegen streken waar steen schaars is.

Neurenberg (Nürnberg)

Rotenburg an der Fulda

Elke regio in Duitsland heeft zo zijn eigen stijl in het construeren en decoreren ( houtsnijwerk en ornamenten ) van vakwerkhuizen.  In Nedersaksen domineren siervormen met veel houtsnijwerk zoals zonneschijven, sierlatten, lijsten met figuren en inschriften en wordt de Frankische en Allemanisch vakwerkbouw vooral gekenmerkt door fantasievolle figuren.

Vakwerkgevels, kleine raampjes met roedeverdeling – vakwerkhuizen hebben charme en zijn een sprekend voorbeeld van ecologisch en esthetisch verantwoorde houtbouw.

Zoals ik reeds vermeldde: het Duitse vakwerklandschap is rijk aan stijlen, vormen en kleuren, maar toch steeds met regionale herkenbaarheid. Wie de Duitse Vakwerkroute met zijn idyllische landschappen en romantische stadjes volgt, maakt onderweg kennis met alle facetten van de Duitse vakwerkkunst: veel huizen en boerderijen in  de kleine en iets grotere steden zijn opgetrokken volgens deze zeer oude bouwwijze. 

De witte of kleurrijke gevels met de donkere balken zijn niet te missen fotogenieke objecten. Zij dateren vaak uit de 16e en 17e eeuw, maar sommige huizen zijn nog ouder, maar de techniek van het huizen bouwen met takken en leem is echter veel ouder en gaat terug naar de Steentijd rond 5000 v. Chr.

Spangenberg

De Duitse Gotische en renaissance vakwerkbouw heeft een typische decoratieve stijl met vaak rijke versieringen en houtsnijwerk en een groots monumentaal aanzicht.

Er is een speciale Vakwerkroute in een aantal regio's, die loopt van aan de Elbe tot aan de Bodensee, waarbij je goed kan zien dat elke regio zijn eigen karakteristieke vakwerkstijl heeft. We hebben al een aantal van deze routes gedeeltelijk afgelegd. Er is een bijzonder praktisch website die deze routes in de kijker plaatst: 

 https://www.deutsche-fachwerkstrasse.de

Tal van feesten, markten en evenementen bieden de bezoekers het hele jaar door afwisseling en inspiratie. Of u de Duitse Vakwerkroute nu aflegt met de fiets, de auto, de camper of de trein, u zult in elk geval ontdekken waarom vakwerk in Nedersaksen zo anders is dan aan de Bodensee.

 

Rothenburg ob der Tauber

Rothenburg ob der Tauber

Vakwerk is een bouwwijze om muren te maken, waarbij de dragende structuur uit houten balken bestaat. Het vakwerk bestaat uit een geraamte van horizontale en verticale balken met soms diagonale balken erin verwerkt. 

Het bewerken van hout voor het skelet was een secuur werk met een slim systeem van nummering om later op de bouwplaats op de juiste manier in elkaar gezet te kunnen worden. De opvulling kan bestaan uit vlechtwerk van tenen van wilg, eik, vuilboom of hazelaar dat bestreken is met een mengsel van stro en leem.

Later werden ook bakstenen gebruikt als opvulling die al dan niet werden bepleisterd. Aanvankelijk bestond het dak uit stro totdat dakpannen in gebruik kwamen. 

Het dak had een ruime oversteek zodat de kwetsbare muren zo min mogelijk te lijden hadden van weersinvloeden. De onderkant van het bouwwerk, waar toch regen tegenaan kon plenzen, werd bestreken met teer om de werking van het water tegen te gaan.

Oorspronkelijk pasten vakwerkgevels onopvallend in het landschap door de kleur van de gebruikte leem. Later werden de wanden witgekalkt en staken ze sowieso af tegen het balkenwerk. 

In veel gevallen werd dat balkenwerk extra donker geverfd. Op veel plaatsen, vooral in de Eifel, werden de balken zelfs zwart geschilderd en in andere delen van Duitsland groen, blauw of een andere kleur om op deze manier nog meer contrast te krijgen maar ook om hun regio identiteit te benadrukken.

BAMBERG

Dinkelsbühl

Limburg an der Lahn

Een snijwerk in natte eik.

In 2020 had één van mijn cursisten me de vraag gesteld of hij in een stukje eikenhouten balk dat hij zelf zou meebrengen een geometrisch motief mocht snijden als oefening. Een voorstel waar ik geen probleem mee had. Ik sta steeds open voor wat betreft persoonlijke projecten, zolang deze maar realistisch zijn.

Cursist Bart Deroye is eigenaar van 'Houtwerken' en is gespecialiseerd in het ontwerpen en de constructie van unieke houten bijgebouwen, en wou op een originele manier en dit op een zichtbare plek zijn creaties een signatuur meegeven zodat volgende generaties nog steeds een origineel Bart Deroye bijgebouw met één oogopslag zouden herkennen.

Zijn website  

https://db-houtwerken.be

 

In de cursus houtsnijden

Toen Bart Deroye op een donderdagavond de cursus binnenstapte met een blok eikenhout werd ik  na een kort visueel onderzoek van het hout toch wat sceptisch  en vertelde ik hem dat het geen lachertje zou worden om  kwalitatief snijwerk te leveren in dit soort hout. Maar wat ik niet wist was dat deze eiken balken waarmee hij bijgebouwen maakt nog nat zijn. Het is  dus niet de eik waar we normaal mee werken en het was voor mij een eerste ervaring hiermee te werken.

Nat eikenhout heeft zo zijn voor en nadelen. Het meest opvallende zijn je handen: ze worden ontzettend snel en overvloedig paar-blauw. Het is een reactie van je transpiratievocht (zweet) en het looizuur dat zich in eikenhout bevindt. Met wat oxaalzuur kan je dit snel van je handen verwijderen. Of dit verwijderen een gezonde werkwijze is weet ik niet.

Laat ook geen natte balk op de schaafmachine liggen: het laat er roestplekken op achter. Ook niet vergeten je beitels proper te maken als je met natte eik hebt gewerkt anders zullen ook deze roest gaan vertonen.

 

 Een andere maar meer aangename ervaring is dat nat eikenhout zacht als boter is.

De verschillende stadia van bewerkingen.

______________________________

___________ Bart Deroye aan het werk

Een bijzonder geslaagd project van Bart Deroye 

Hieronder:

Een aantal detail opnames van houtsnijwerk, ornamenten en beeldhouwwerk, toepassingen op vakwerkhuizen.

Vakwerkhuizen en toepassing familiewapen

https://www.patrickdamiaens.nl

Spiegellijsten met houtsnijwerk | De geschiedenis van de spiegellijst | Ornamenten voor spiegels en lijsten

Spiegellijsten met houtsnijwerk

Spiegellijsten met houtsnijwerk 

 De geschiedenis van de spiegellijst

______________________

__________________

In dit blogitem wil ik de spiegel en haar lijst voor het voetlicht brengen.

Historie

De mens in de oudheid zal ongetwijfeld zijn eerste ervaringen met gereflecteerde beelden in stilstaand water hebben opgedaan. Uit die ervaring zal dan ook de wens zijn ontstaan om een “spiegel” in eigen bezit te hebben om niet afhankelijk te zien van de natuur. En dan, zo stel ik mij voor, moet de man in opdracht van zijn echtgenote, op zoek naar geschikte materialen en produktiemiddelen.  

Egypte

De Egyptenaren zijn rond 2900 BC in staat om handspiegels te maken: ronde  gepolijste bronzen schijven (voorstellende de zonnegod Ra) met een handvat. In China is een bronzen spiegel gevonden die rond 2000 BC gedateerd wordt. De Grieken slagen er rond 50 BC in om zulke grote bronzen spiegels te maken dat een persoon er helemaal in kan worden afgebeeld.

Van de meeste bronzen spiegels worden de rand en het handvat gedecoreerd, zowel in gietwerk als geciseleerd en gegraveerd, en de achterkant wordt eveneens gedecoreerd met uitbundige mythologische voorstellingen .  Voor de meer welgestelden worden de decoraties aangevuld met edelstenen en halfedelstenen.

Spiegellijsten met houtsnijwerk | Lodewijk XVI-stijl lijst

Rome

De Romeinen slagen er rond 110-120 AC in om eenvoudige spiegels met glas te fabriceren. De kwaliteit van het glas was toen ronduit slecht omdat glas in feite alleen voor vaatwerk werd gebruikt. Ondanks alle tegenwerking van de Rooms-Katholieke kerk, die een spiegel als symbool van zondigheid bestempelde, slagen de Venetianen er in om omstreeks 500 een betere kwaliteit glas te maken en vanaf die tijd blijft Venetië (Murano) het centrum voor de ontwikkeling en fabricage van spiegelglas. Vanwege het economisch belang mochten de Venetiaans glaswerkers en hun gezinsleden Venetië zelfs niet verlaten op straffe van zware gevangenisstraffen en zelfs de doodstraf.

Patrick Damiaens | Ornamenten voor spiegels en lijsten

In de middeleeuwen worden chemische methoden ontwikkeld om glas van een spiegelende laag te voorzien (tin-amalgaam). Voordien werd bladgoud en bladzilver gebruikt dat met een rode verf werd afgedekt.

Ondanks dat spiegelglas kostbaar is, is met name in Frankrijk de import van spiegels vanuit Venetië zo groot dat minister Colbert zich beijvert de monopoliepositie van Venetië te doorbreken. Hij slaagt er in een 20-tal Venetiaanse glaswerkers naar Frankrijk te halen tegen een zeer hoge beloning en in 1665 wordt de Manufacture royale des Glaces (het huidige Compagnie de Saint-Cobain) opgericht.

De opening van de Galerie des Glaces in het Palais de Versailles in 1684 met 357 spiegels is een bewijs van de mogelijkheden en de kwaliteit van de Manufactures des Glaces.

De opening van de Galerie des Glaces zou men heden ten dage betitelen kunnen als de kickoff meeting voor het opnemen van de spiegel in het interieur.

Een Rococo lijst met ornamenten en verguld

Hoezo dan. 

Spiegelglas was, zoals eerder opgemerkt, extreem duur. Dus zegt het formaat van de spiegels iets over de rijkdom van hun eigenaars want de gewone burger kon het niet betalen. Met een variant op het bekende gezegde “spiegeltje spiegeltje aan de wand, wie is de rijkste mens van het land?”

 Om een dure spiegel moet natuurlijk een bijpassende dure omlijsting. Omdat de afmetingen van spiegelglas beperkt waren, zijn spiegellijsten constructief ook zeer uitgebreid en dat maakt een lijst zeer geschikt om veel decoraties aan te brengen en uiteraard ook te vergulden. 

Ode aan de rijkdom. 

Met betrekking tot het interieur betekent een grote spiegel aan de wand automatisch veel weerkaatsing van licht, daglicht en kaarslicht. De ruimte wordt er een stuk levendiger en lichter door. Dus hebben we met spiegels te maken met een win-winsituatie:  de eigenaar van het huis kan zijn rijkdom etaleren en diens echtgenote krijgt meer licht bij het naaldwerken met haar vriendinnen.

Het doet ironisch aan dat aartsconcurrenten van Frankrijk baanbrekende ontdekkingen hebben gedaan in de (spiegel)glasontwikkeling.

Engeland heeft al vanaf 1620 een eigen glasindustrie en de Engelsen ontdekken in de 17^e eeuw dat de kwaliteit van het glas enorm verbetert door de glasovens te stoken met kolen in plaats van hout. Minder vervuiling in het glas en daardoor helderder glas.

De Duitse scheikundige Justus von Liebig  ontwikkelde in 1835 de methode om spiegels te verzilveren met zilvernitraat, als alternatief voor het langdurige proces met giftig kwik voor het tinamalgaam.

Spiegellijsten

Pas in de 19^e eeuw slaagde men er in om spiegelglas in grotere afmetingen te fabriceren. Voor die tijd werden de grotere spiegels opgebouwd uit meerdere stukken glas die dan in een constructief stevig lijstensysteem werden samengevoegd en daarna gedecoreerd. In decoratieve zin volop mogelijkheden en zonodig werden glasdelen aangepast aan het decoratieve ontwerp.

Over lijstenmakers is weinig bekend, behalve dat het specialisten moesten zijn geweest. Voor de decorateurs en houtsnijders zal het weinig hebben uitgemaakt of zij spiegellijsten of schilderijlijsten onder handen kregen.

In Frankrijk worden lijsten pas vanaf 1750 voorzien van het meesterteken van de maker en dan nog niet alle lijsten vanwege de ingewikkelde regels van de gilden (menuisiers en ébènistes) en de Académie de Saint-Luc, het opleidingsinstituut voor de sculpteurs in Parijs.

Tot pakweg 1650 komen de spiegels uit Italië en voor 1750 zijn er geen regels voor het merken. In Engeland werden de lijsten van oudsher al gemerkt omdat de lijstenmakers belasting moesten betalen en zodoende kent men in feite alle lijstenmakers.

In Engeland zijn de meubelmaker Thomas Chippendale en de lijstenmakers William en John Linnell bekende namen die zich met het ontwerpen van spiegellijsten hebben bezig gehouden. Van hen zijn ook ontwerpen bewaard gebleven. In 2008 werd op de Tefaf in Maastricht een set van 2 spiegels van John Linnell aangeboden met een vraagprijs van E 3.000.000. Dit waren spiegels van ca 2,5 m hoog.

Ornamenten voor spiegels en lijsten

De namen van enkele ontwerpers en lijstenmakers in Frankrijk zijn wel bekend vanwege hun merktekens, maar tot heden zijn geen ontwerpen of dergelijke van hen gevonden. Een naam kan ik u geven, die van Nicolas Heurtaut (1720-1771). Hij was maître-sculpteur, maître-ménuisier en sièges en ook maître ménuisier en cadres. Zijn bekendheid heeft Heurtaut echter te danken aan zijn zitmeubelen. Er zijn enkele spiegels van hem bekend. De verbindende factor is dus het houtsnijwerk.

Het magische woord is gevallen: het sculpteer- of houtsnijwerk.

De basis voor de versieringen van spiegellijsten ligt uiteraard  in de stijlperiode van het interieur, want daar moet de lijst bij passen. De constructie van een spiegellijst bestaat uit meerdere slanke profielen en die lenen zich voor vele soorten uitgerekte decoraties, bloemenslingers, linten, takken, palmbladeren, of te wel foliage. De topregel en de onderregel kunnen “eenvoudig” dan wel “uitbundig” gedecoreerd zijn met bijvoorbeeld een schelpmotief (Rococostijl), bloemen, maar eigenlijk kan dat van alles zijn zoals de foto’s laten zien.

De afwerking is meestal verguld, maar kan ook in polychromie zijn. De ondergrond voor het verguldwerk bestaat uit enkele lagen gesso, een krijt-lijmmengsel. Daarop komt een klevende kleilaag (bolus) waarop het goud wordt aangebracht. Kan niets mis mee zijn. Ja wel dus. Fijne gedetailleerd ornamenten raken door de gesso een beetje hun vorm kwijt en moeten daarom nagesneden of gemodelleerd worden. Veel en tijdrovend werk. Dat heeft er toe geleid dat op zeker moment fijn houtsnijwerk werd vervangen door gesso dat gesculpteerd werd. Uiteindelijk werden komplete ornamenten in gesso (na)gemaakt en na het vergulden zag je toch niet dat het nep was. Daarmee werd de ambachtelijke kunstzinnige in hout gesculpteerde ornamenten vervangen door goedkopere en sneller te fabriceren ornamenten in gesso, die in mallen werden afgegoten. En deze techniek wordt nog steeds op grote schaal toegepast.

Midden 19^e eeuw werden ornamenten op meubels gedurende korte tijd ook gemaakt van papier-maché. Deze techniek was afgekeken van de stucadoors die een stevig, maar toch licht alternatief zochten voor hun ornamenten aan het plafond. Deze papier-maché ornamenten werden ook toegepast op spiegel en schilderijlijsten en ook meubelen in die periode. Zelfs nu worden er nog papier-machéornamenten toegepast bij schilderijlijsten.

Tot slot

Het is verheugend om te kunnen constateren dat een groeiend aantal hedendaagse lijstenmakers /ornamentsnijders zich ook hebben toegelegd op het maken van replica’s van historische lijsten , gesculpteerd en afgewerkt in de juiste stijl en op de correcte manier. Niet alleen voor restauratie of vervanging in opdracht van musea, maar ook nieuw in de stijl van een bepaalde periode voor particulieren. Daarmee het ambacht en de waardering voor het ambacht voor de toekomst in stand houdend.

Tekst Willem van Dort

Foto’s: Patrick Damiaens  of uit het archief 
Alle foto's genomen op de TEFAF in Maastricht

Ornamenten voor spiegels en lijsten

http://www.patrickdamiaens.be

FB Pagina link