Laurent van der Meulen of Laurens van der Meulen | Een Vlaamse houtsnijder | In de stijl van Grinling gibbons

Laurent van der Meulen  

Een Vlaamse houtsnijder 

__________________________

__________

Het komt niet vaak voor in deze blog, een Vlaamse houtsnijder in de kijker plaatsen. We stellen aan u voor => Laurent van der Meulen geboren in Mechelen  in 1643 en ook te Mechelen overleden in het jaar 1719. Deze vakman met breed artistiek palet was niet enkel een houtbeeldhouwer maar ook schilder en lijstenmaker. 

Na een opleiding in zijn geboortestad Mechelen, heeft hij een tijdje in Engeland gewerkt. Hij is daar vooral bekend omdat hij samen met de Vlaamse beeldhouwer Peter van Dievoet ( reeds besproken in deze blog) het standbeeld van Koning James II maakte, dat nu op Trafalgar Square (London) te bewonderen is, een realisatie in het houtsnijders atelier van de alom bekende Grinling Gibbons. Hij is ook bekend om zijn houtsnijwerk op schilderijenlijsten en medaillons.

Mechelen was in die tijd één van de belangrijkste centra van beeldhouwkunst in Vlaanderen, na Antwerpen natuurlijk. Hij begon zijn opleiding als beeldhouwer in het atelier van Pieter van der Stock en werd op 10 november 1665 ingeschreven in de Mechelse Sint-Lucasgilde.  Pieter van der Stock was zelf pas vijf jaar eerder begonnen met zijn opleiding bij Coenraet van Kerckhoven.

In 1675 reisde hij naar Engeland waar hij ging werken in de Londense werkplaats van de (in Rotterdam geboren) Engelse houtsnijder/beeldhouwer Grinling Gibbons. Gibbons was als beeldhouwer vooral bekend om zijn fijne snijwerk van florale motieven. Andere ervaren Vlaamse beeldhouwers zoals Arnold Quellin (de zoon van Artus Quellinus II), John Nost, Anthony Verhuke en Peter van Dievoet werkten ook in Gibbons' Londense werkplaats als “knechten”, d.w.z. medewerkers. Omdat deze Vlaamse kunstenaars geen stagiairs waren, zijn ze nooit opgenomen in de administratie van Draper's. In een document uit 1679 worden van der Meulen, Quellin en Verhuke knechten van Gibbons genoemd.

In de werkplaats van Gibbons werkte hij aan verschillende opdrachten, maar de bijdragen van de verschillende kunstenaars die in de werkplaats actief waren, zijn niet altijd te achterhalen. Van hem is bekend dat hij tijdens zijn verblijf in de werkplaats van Grinling Gibbons samenwerkte met Peter van Dievoet aan de creatie van het standbeeld van Koning James II.

Van der Meulen keerde in 1687 terug naar zijn geboortestad en werd in 1689 toegelaten als meester-beeldhouwer van de Mechelse Sint-Lucasgilde. In 1691 werd hij deken van de gilde. Op 26 augustus 1691 (of mogelijk 31 januari 1704) trouwde hij met Cornelia Theresia de Croes. De zus van zijn vrouw, Joanna Maria, was getrouwd met de beeldhouwer Jan Lucas Faydherbe, zoon van de vooraanstaande Mechelse beeldhouwer Lucas Faydherbe. Van der Meulen had één kind. Er is opgetekend dat hij een portret van zijn dochter schilderde. Hij stierf in Mechelen in 1719.

 

Hij moet een goede reputatie hebben gehad, want Filips V, de koning van Spanje, zou bij hem een spiegellijst hebben besteld die de vereniging van Spanje en Frankrijk voorstelt. Dit werk werd uiteindelijk niet geleverd aan de koning omdat de Zuidelijke Nederlanden uiteindelijk overgingen van Spaanse naar Oostenrijkse controle als gevolg van de Spaanse Successieoorlog, die eindigde met de Vrede van Utrecht.

Hij beeldhouwde beelden en was actief als schilder, maar was vooral een maker van decoratieve sculpturen zoals schilderij- en spiegellijsten, allegorische medaillons, tafels, enz. Hij versierde veel kerken en huizen met zijn ornamenten bestaande uit guirlandes van fijn geciseleerde bloemen, vergelijkbaar met het fijne snijwerk van een goudsmid. Daarnaast maakte hij religieuze beelden van heiligen en de Maagd en een aantal bustes, zoals blijkt uit vermeldingen in verschillende catalogi. Hij sneed vier bas-reliëfs die de vier elementen voorstelden en die bedoeld waren als schoorsteenversieringen.

 Hij creëerde in zijn decoratieve werken ingewikkelde trofeeën, diep gesneden en boven elkaar geplaatst, met motieven van gebladerte, bloemen, vogels en schaaldieren soms vergezeld van putti. Zijn uitvoering van de menselijke figuur evenaarde niet de perfectie van de stillevenelementen in deze werken. Sommige van zijn houten werken waren zo subtiel gesneden dat het gebladerte en de takken aan de randen bewogen en trilden bij de geringste beweging. 

 Hij werd betaald om de loofversieringen te maken op de zuilen van het hoofdaltaar van de Onze-Lieve-Vrouwekerk aan de overkant van de rivier de Dijle in Mechelen. De Mechelse beeldhouwers Frans Langhemans en Jan Frans Boeckstuyns werkten ook aan dit altaar.

Een aantal links van deze blog:

Grinling Gibbons :

https://ornamentsnijder.blogspot.com/2021/01/grinling-gibbons-houtsnijwerk-in-st.html

Peter van Dievoet:

https://ornamentsnijder.blogspot.com/2013/04/17de-eeuws-houtsnijwerk-jubelparkmuseum.html

  

https://www.patrickdamiaens.info

Grinling Gibbons houtsnijwerk in St James's kerk Piccadilly in London | Hoog reliëf houtsnijwerk in lindehout.

 

Grinling Gibbons houtsnijwerk

 St James's kerk Piccadilly in London |  

Hoog reliëf houtsnijwerk in lindehout.

Mocht je ooit eens in London (VK) zijn, spring dan eens binnen in de Anglicaanse kerk op Piccadilly, de kerk is gebouwd in de tweede helft van de 17de eeuw en is  een combinatie van rode baksteen en Portlandsteen. Niet echt een hoogvlieger aan de buitenkant deze kerk, maar binnen is er een subliem staaltje vakmanschap/houtsnijwerk van de hand van de Engelse houtsnijder Grinling Gibbons te ontdekken. 

Het ragfijn snijwerk van Grinling Gibbons stelt een uit de kluiten gewassen guirlande voor, uitgevoerd in lindehout en bevestigd op een achtergrond uit eikenhout. Het is een Barok altaar stuk of retabel, met een centraal deel dat een combinatie is van opgedraaide ragfijne acanthus bladeren, duiven en een pelikaan, die haar jongen voedt vanuit een doorboorde borst, dit centrale deel is een analogie met Christus, wiens beeld in de Engelse kerken van de late 17e eeuw verboden was. De duiven links en rechts van de pelikaan zijn symbolen van de vrede.  

Wat het eigenlijke houtsnijwerk betreft, zien we het bekende formaat van een driedelige altaar retabel, een boogvormig kuifstuk en twee verticale delen versiert met vergulde eierlijsten. De kuif toont hier een hoge mate van symmetrie, met groepen bloemen, bladeren, groenten en zeeschelpen die elkaar spiegelen. De verticale delen zijn symmetrisch wat betreft hun massa, maar elke massa bevat zijn eigen unieke groepering van objecten.

Net als op veel andere plaatsen valt mij op hoe hoog dit soort van Grinling Gibbons snijwerken zijn. Dat wil zeggen, de massa's zijn erg dik, of diep. Sommige van de bloemmassa's in de verticale delen links en rechts  zijn 12 of meer centimeter dik en bestaan uit vele lagen. Door lagen op te bouwen, in plaats van alles uit een massief blok te snijden, ontstaat de openluchtigheid die het houtsnijwerk leven geeft. De duiven aan de bovenkant vallen op tot ongeveer 40-45 cm ten opzichte van het eikenhouten paneel. Ik heb een aantal foto's van de zijkanten genomen om deze dieptes te laten zien.

De details zijn moeilijk te begrijpen. Men kan er naar kijken, dicht genoeg erbij komen dat het zelfs mogelijk is om het aan te raken, het van alle kanten bekijken en toch niet begrijpen hoe het is ontstaan.

 

De allereerste keer dat ik in contact kwam met het houtsnijwerk van de 17e-eeuwse Britse houtsnijder Grinling Gibbons was in 1998. Ik had al een aantal jaren een abonnement op het Britse Magazine Woodcarving en in één van de edities van 1998 zat een speciale bijlage over een nieuwe publicatie over het leven van Gibbons. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt na het zien van de adembenemende afbeeldingen op de flyer en ben ik snel tot aankoop van het boek "Grinling Gibbons and the art of carving" overgegaan. Dit boek, tevens  naslagwerk was geschreven door David Esterly en is voor een houtsnijder absoluut een bron van inspiratie. Het is een boek dat je zeker in je persoonlijke bibliotheek moet hebben.

"Grinling Gibbons, Master Carver" van Paul Rabbitts

Voor de mensen die meer informatie wensen over het werk van Grinling Gibbons, er bestaan een aantal publicaties, en het laatst verschenen werk is "Grinling Gibbons, Master Carver" van Paul Rabbitts, een klein boekje dat ik in 2020 heb aangekocht.

"Grinling Gibbons, Master Carver" van Paul Rabbitts

"Grinling Gibbons, Master Carver" van Paul Rabbitts

Hier een aantal detailopnames van dit altaarstuk.

https://www.patrickdamiaens.nl

Wapenschild Nicholas Throckmorton ontdekt | G-Geschiedenis artikel | Gestolen kunst ontdekt op Antica Namur

Cover G-Geschiedenis,
november editie 2019

Wapenschild Sir Nicholas Throckmorton ontdekt

______________________

door Harry Van Royen, G-Geschiedenis

Snuffelen op antiekbeurzen kan aanleiding geven tot rare ontdekkingen. Dat mocht ook Patrick Damiaens ervaren. Als houtsnijder gespecialiseerd in heraldische sculpturen zoekt hij naar sporen van zijn eigen kunstambacht. Een ontdekking van formaat was een verloren gewaand opzetstuk van het grafmonument van de Elizabethaanse hoveling Sir Nicholas Throckmorton. 

Wapenschild Nicholas Throckmorton ontdekt | G-Geschiedenis artikel |
Gestolen kunst ontdekt op Antica Namur 

De familie Throckmorton (toen Trogmorton geschreven) van Coughton Court behoorde in het 16de-eeuwse Engeland tot de prominentere landadel in Warwickshire. Nicholas Throckmorton (1515-1571) werd geboren als vierde zoon en moest niet hopen om het familiebezit te kunnen erven. Hij ging in dienst bij de (hogere) adellijke familie Parr. 

Lord Parr stuurde hem voor verschillende opdrachten naar Schotland. Toen Catherine Parr in 1543 met koning Henry VIII huwde, werd hij lid van haar hofhouding. Na de dood van de koning in 1547 bleef de relatie met de weduwe van koning Henry VIII goed en aan haar hof leerde hij de jonge prinses Elisabeth en prins Edward kennen. 

Zijn relaties met de regenten van Edward VI waren uitstekend want hij werd aangesteld als verbindingsman tussen hen en de prins. De zoon van Henry VIII stierf jong en werd in 1553 opgevolgd door de katholieke Mary als koningin. In 1554 werd Sir Nicholas gearresteerd en berecht voor zijn deelname aan de Wyatt-opstand tegen koningin Mary. 

Zijn zelf gehouden verdediging was zo goed dat hij een van de weinigen is die een proces van hoogverraad won en uiteindelijk werd vrijgelaten. Hij ging in ballingschap naar Frankrijk, waar hij goed gebruik maakte van zijn tijd en de nodige contacten legde. 

In 1557 verleende koningin Mary Sir Nicholas genade en nam hem terug in overheidsdienst. Voor de protestantse zaak De dood van Mary in 1558 betekende dat Elisabeth koningin werd. Throckmorton was een van de edelen in haar omgeving die het herstel van een protestantse staatsvorm bij de nieuwe koningin ondersteunden. Hij was ook voorstander van Engelse steun aan andere protestanten in Europa. 

Gestolen kunst ontdekt op Antica Namur 

Het vertrouwen van de koningin bracht hem in 1559 terug naar Frankrijk als ambassadeur waar hij partij koos voor de Hugenoten in de hoop om Calais terug te krijgen voor de Engelse kroon. Dat leverde Sir Nicholas in Frankrijk uiteindelijk huisarrest op. 

Nadat hij in 1564 terug in Engeland was, werd hij ook betrokken bij de plannen rond Mary, Queen of Scots. Hij kende het best de Fransen aan het Schotse hof en een aantal Schotse hoofdrolspelers. Vooraleer dit dynastiek probleem vredevol kon worden opgelost, overleed hij, op 12 februari 1571. Dit onder andere tot groot verdriet van Sir Francis Walsingham, het hoofd van de geheime dienst van koningin Elisabeth, door Throckmorton in Frankrijk opgeleid. 
Sir Nicholas Throckmorton werd begraven in Londen, in St Katharine Cree en ter nagedachtenis werd een fraai albasten grafmonument gemaakt dat zijn standing reflecteerde. De kwaliteit is dusdanig dat vermoed wordt dat het door gevluchte protestantse Vlamingen werd gemaakt. 

De (hout-)sculpteurs onder hen, veelal afkomstig uit Brabant, vestigden zich in Londen. St Katharine Cree St Katharine werd in de 13de eeuw gebouwd als parochiekerk, onderdeel van de daar in 1107 gestichte augustijnenabdij. De abdij werd in 1532 opgeheven en werd eigendom van de hertog van Norfolk. 

De fiscale rechten van het domein bleven gehandhaafd en werden door de eigenaar gebruikt om de economisch interessante Vlaamse vluchtelingen te vestigen en er hun ambachtsactiviteit te laten hernemen. De parochiekerk van de Holy Trinity Priory, Christ Church - later verbasterd tot Cree, was een van de weinige overblijfselen van het abdijcomplex. 

In 1628 begon een grootschalige verbouwingscampagne van de parochiekerk onder leiding van architect Inigo Jones - ook beroemd voor het ontwerp van Banqueting House waar Pieter Paul Rubens later het plafond beschilderde - die in 1630 afgerond werd. Gotische elementen werden in het schip aangevuld met Korinthische kolommen. 

De kerk werd in reisgidsen van voor 1850 naast de pittoreske architecturale stijlverwarring vooral geroemd als de begraafplaats van Hans Holbein en voor de mooie grafmonumenten van Samuel Thorpe en van Sir Nicholas Throckmorton. Verloren door de Blitz Tijdens de Blitz in 1940 en 1941 veroorzaakte de Luftwaffe met haar bombardementsvluchten veel slachtoffers en materiële schade in Londen. 

Misdaad tierde welig dankzij de oorlogs-chaos en geholpen door de verduistering. Plunderaars sloegen hun slag en ook hulpverleners namen wel eens iets mee om op de zwarte markt te verkopen. Tussen september en december 1940 werden 4.584 zaken voor plundering behandeld in de Old Bailey, de Londense rechtbank. Ook bij opruimingswerken kon nadien nog wel iets ontvreemd worden. De kerk van St Katharine werd licht beschadigd bij een luchtaanval in 1941. 

Wapenschild Nicholas Throckmorton ontdekt

Een van de glasramen nabij het grafmonument van Throckmorton werd vernield. Bij de opkuis blijken de drie losse bovenstukken verdwenen. Bij herstellingswerken na de oorlog werd het grafmonument tenslotte verplaatst. Het opzetstuk kan kort na de oorlog bij een verzamelaar terecht gekomen zijn.

Uiteindelijk werd het in 2016 op de antiekbeurs Antica in Namen door een Vlaamse kunsthandelaar aangeboden. Houtsnijder Damiaens uit Maaseik was geïntrigeerd en contacteerde zijn Engelse collega Lichten en het management van het ondertussen door de National Trust beheerde landhuis van Coughton Court. De link naar de Throckmortonfamilie en de kerk in Londen werd snel gelegd. Monumentaal Begin 2017 werd het albasten reliëf met het wapenschild aan de anglicaanse kerk in Londen terugbezorgd. 

De St Katharina Cree is sinds 1950 beschermd als een Grade I monument. Het is een van de weinige kerken in de City die geen schade heeft geleden door de grote stadsbrand van 1666. Het restitueren van het opzetstuk met het wapenschild van Sir Nicholas Throckmorton maakt dat de kerk een beetje in zijn oude grandeur is hersteld. De twee wapenschilden op de beide uithoeken van het grafmonument zijn spijtig genoeg nog niet teruggevonden.

HARRY VAN ROYEN

https://www.patrickdamiaens.nl