Het gebruik van hout voor beeldsnijwerk in de middeleeuwen, een aanvulling | Tilman Riemenschneider, Maria met Kind

Het gebruik van hout voor beeldsnijwerk in de middeleeuwen.

(Een aanvulling)  

W.J. van Dort, Echt, september 2022

Enkele weken geleden las ik het verslag over de restauratie van het beeld “Maria mit Kind" van Tilman Riemenschneider. In dit verslag kwam ik iets tegen dat naadloos blijkt te passen in mijn eerdere artikel over het gebruik van hout voor beeldsnijwerk in de middeleeuwen. In dit artikel heb ik het ook gehad over hoe een beeldensnijder te werk ging om “groen”, dus ongedroogd, hout te transformeren in een beeld zonder droogscheuren. De recent gevonden informatie geeft daar een aanvulling op en dat zou ik graag met u willen delen.

 

 Riemenschneider, Maria met kind

Tilman Riemenschneider heeft het beeld Maria met kind omstreeks 1500 gesneden. Sinds 1995 is het beeld in het bezit van het Mainfränkisches Museum Würzburg. Dit museum, in de stad waar Riemenschneider zijn werkplaats had, bezit een omvangrijke collectie houtsnijwerk van  deze beeldensnijder. Restaurator Britta Pracher heeft het beeld 2 jaar lang onder handen gehad om de oorspronkelijke schoonheid van Maria met kind te herstellen.

Het 79 cm hoge beeld uit lindenhout bestaat uit 1 stuk en is aan de achterzijde diep uitgehold en soms zo diep dat de wand echt dun genoemd kan worden. Het kind is gedeeltelijk uit het zelfde blok gesneden als Maria.

De restauratie bestond hoofdzakelijk uit het verwijderen van alle 28 overschilderingen die het beeld in de loop van de tijd had gekregen tot aan de eerste lagen op het hout. Vervolgens werd de toestand van het hout geconsolideerd met een vislijmoplossing. Het beeld is verder ongeschilderd gebleven.

 

Uit onderzoek is gebleken dat de eerste laag op het hout bestond uit een olie/eiwit-emulsie waaraan enkele pigmenten waren toegevoegd. Verdere analyse toonde aan dat de eerste laag kleine hoeveelheden van loodwit (al dan niet vermengd met krijt), ijzeroxide, koolstofdeeltjes en rode kleurlak bevatte. Die hoeveelheden waren zo gering dat de onderzoeker deze stoffen als toevallige toevoegingen beschouwde. Op deze olie/eiwit laag was een laag eiwit zonder toevoegingen aangebracht.

 

De bij de restauratie betrokken deskundigen waren niet eenduidig over de betekenis van deze lagen. De een was van mening dat deze lagen samen een decoratieve laag vormde die de artistieke uitstraling versterkte en een ander zag het als een beschermlaag zonder decoratieve functie omdat de laag niet egaal van kleur was.

Uit andere onderzoeken is gebleken dat Tilman Riemenschneider veel van zijn beelden heeft voorzien van dergelijke lagen. Daarbij gebruikte hij ook vaak een lijm/olie-emulsie als eerste laag. Ook andere Duitse beeldensnijders hebben hun beelden van dergelijke lagen voorzien.  

In de meeste publicaties die ik hierover gezien heb worden dergelijke lagen tot de beschildering gerekend.

 Het gehele beeld was bedekt met beide lagen. Uit analyse is gebleken is dat de pigmenten uit de eerste laag zeer onregelmatig over het oppervlak van het beeld verdeeld waren en ook in sterk wisselende verhoudingen. Dat zou er op wijzen dat er meerdere keren een hoeveelheid emulsie werd klaargemaakt waaraan men op het gevoel wat pigmenten toevoegd had.

Omdat de toegestane werkzaamheden van de beeldensnijder en die van de beeldenschilder strikt gescheiden waren, o.a. door het systeem van gilden, zijn er 2 mogelijkheden. De eerste is dat die eerste lagen het werk waren van de schilder en de tweede mogelijkheid is dat die eerste lagen door de beeldensnijder waren aangebracht.

 

Indien de eerste lagen door de beeldenschilder zouden zijn aangebracht dan zou men verwachten dat de gehele laag een zelfde kleur zou hebben. Of dat bij elkaar passende delen zoals kleding de zelfde kleur zouden hebben. Een en ander als voorbereiding op het echte schilderwerk.

 Indien de beeldensnijder de eerste lagen aangebracht zou hebben dan zou dat betekenen dat hij daarvoor een ander doel had, want hij mocht zich niet bemoeien met het decoratieve schilderwerk. En inderdaad, dat andere doel had hij. Zolang hij nog bezig was met het snijden van het beeld uit het ongedroogde hout werd het beeld in wording zo veel mogelijk afgedekt met natte doeken om droogtescheuren aan het oppervlak te voorkomen. Zodra er dan een stuk van het beeld klaar was, werd dat gedeelte ingesmeerd met een lijm/olie- of olie/eiwit-emulsie om uitdrogen van het hout en daarmee droogscheuren aan het buitenoppervlak te voorkomen. Dit houdt in dat meerdere keren een hoeveelheid emulsie werd klaargemaakt. Gelet op het doel van de emulsie deed het er niet toe dat de hoeveelheden pigment niet constant waren en er kleurverschillen optraden. Het ijzeroxide en de rode lak dienden om de plaatsen te markeren die waren ingesmeerd. Het loodwit fungeerde als bescherming tegen eventuele schimmels en insecten.

Wat betreft die koolstofdeeltjes, vroeger brandde in timmerwerkplaatsen altijd een met afvalhout gestookte kachel, met een lijmpot erop, waaruit zo nu en dan wat roet/rook kon ontsnappen, zo zal het in een beeldensnijderswerkplaats niet anders geweest zijn. Dus de koolstofdeeltjes in de emulsie zullen toevallige verontreinigingen zijn geweest. 

 Mijn conclusie is deze; de eerste lagen werden door de houtsnijder aangebracht en waren bedoeld om het hout te beschermen tegen droogscheuren. Een afsluitende laag dus die geen deel uitmaakte van de beschildering. Het aanbrengen van dergelijke lagen is blijkens de verschillende onderzoeken een door beeldensnijders veelgebruikte methode.

 

De onderzoekers van Maria met kind konden niet aantonen wie de eerste lagen had aangebracht, Riemenschneider of de beeldenschilder. Dat is ook lastig. Echter, kenmerken van goed vakmanschap, in dit geval de kwaliteit van het “schilderwerk van de eerste lagen”, hadden een indicatie kunnen zijn.

 Interessant is te weten dat vergulders van houten voorwerpen ook gebruik maken van een lijm-emulsielaag maar dan met een tegenovergesteld doel. Namelijk te voorkomen dat water uit de gesso, een lijm/kalkmengsel dat vochtig wordt opgebracht, in het droge hout trekt.

 Dan blijft er een belangrijke vraag over, ik laat zowel de formulering als de beantwoording van die vraag graag aan u over.

 

Als u het betreffende artikel “Het gebruik van hout voor beeldsnijwerk in de Middeleeuwen” nog eens zou willen nalezen, dan is hier de link:

https://ornamentsnijder.blogspot.com/2020/01/het-gebruik-van-hout-voor-beeldsnijwerk.html

W.J. van Dort, Echt, september 2022

 

Geraadpleegde literatuur:

Britta Pracher, Bericht zur technologischen Untersuchung und Restaurierung, in Tilman Riemenschneider “Maria met kind”, uitg. Mainfrankisches Museum Würzburg, 2000

Georg Habenicht, Die ungefassten Altarwerke des ausgehenden Mittelalters und der Dürerzeit, Dissertatie, 1999

Tilman Riemenschneider | Het Riemenschneider retabel in Detwang | Detwang St. Peter- und Paulkirche | Altaarretabel

Detwang | St. Peter- und Paulkirche

 Het Riemenschneider retabel in Detwang 

Detwang St. Peter- und Paulkirche

_____________________________________________________________________

____________________________________________________________

Hier volgt een blogitem over het houten altaarretabel dat zich in de St. Peter- und Paulkirche in Detwang bevindt. Het retabel is een creatie van de beeldensnijder Tilman Riemenschneider. Het stadje Detwang ligt op een boogscheut van Rotenburg ob der Tauber, aan de Romantische Strasse.

Rothenburg ob der Tauber

Ik ben al een aantal keren in het Duitse ‘Rothenburg ob der tauber’ geweest. Zonder twijfel is dit stadje het ‘ideaalbeeld’ dat staat voor de Duitse middeleeuwen. Deze toeristische trekpleister, gelegen aan de ‘Romantische Strasse’, ademt volop geschiedenis. Al wandelend word je geconfronteerd met haar rijke historie en prachtige gebouwen: schilderachtige vakwerkhuizen, de tand des tijds doorstaan en omgeven door een kilometers lange stadsmuur, gebouwd in 1350-1400.
Een klein gedeelte van de weergang van die stadsmuur leent zich uitstekend tot een wandeling. Hierbij passeer je langs 12 torens en 2 poorten, de Rödertor en de Würzburgtor.
Laat u uitnodigen voor een reis door het rijke verleden van deze stad. Misschien publiceer ik in de toekomst nog een interessant blogitem over de middeleeuwse ornamentiek zichtbaar in het straatbeeld. Voor meer info over Rothenburg ob der Tauber: 

http://www.stedentipsvoortrips.nl/duitsland/rothenburgbb.htm

Zicht op 'Rothenburg ob der Tauber' vanuit de Burggarten.

Detwang

We kijken vanuit de ‘Burggarten’ bewonderenswaardig naar de stadsmuur met zijn vele torens en de daarachter pastelkleurige oude gevels en rode daken. Dit romantische stadje toornt hoog boven de beboste en rotsachtige vallei van Tauber uit. Aan de andere zijde van de Burggarten zien we in de verte een klein kerkje. We kijken vanuit Rothenburg richting Würzburg, het eerstvolgende gehucht op de Romantische Strasse.

Langs de weg naar Detwang zijn de groene graslanden en oude wijngaarden overvloedig aanwezig in een gebied dat nu beschermd natuurgebied is. We komen op regelmatige afstand muurtjes van gestapelde stenen tegen. Die werden vele eeuwen lang door de boeren daar opeengestapeld bij het bewerken van hun akkers.

We komen aan in het gehucht Detwang dat gesticht is in 960. Het Topplerschlössen (1388), de ambtswoning of het ‘weekendhuis’ van burgemeester Toppler, die van 1373 tot 1408 burgemeester van Rothenburg ob der Tauber was, is een van de blikvangers. Maar de St. Peter- und Paulkirche uit omstreeks 1170 is toch wel dé blikvanger. Ik heb zelden zo’n mooie én intacte romaanse kerk gezien. Het sfeervolle interieur is ook erg in trek bij het huwelijksplechtigheden.

Altaarretabel

Er heerst een rustgevende stilte bij het betreden van de ommuurde tuin en het aangrenzende kerkhof van de St. Peter- und Paulkirche, een Evangelisch-Lutherse en romaanse kerk. Geen massatoerisme zoals in Rothenburg. Enkel wij en een paar Nederlanders die net na ons met de fiets zijn aangekomen, en die net als wij de intentie hebben om een bezoek te brengen aan dit prachtige gebouw.

Wanneer we de kerk betreden, is het even aanpassen aan het weinige natuurlijke licht dat er aanwezig is. Een oude dame aan een tafeltje vraagt ons een kleine bijdrage, 1,5 euro, “ter conservatie van de kunstwerken”. Ik heb er helemaal geen moeite mee, maar achter ons maken de Nederlands rechtsomkeer wanneer ze vernemen dat er een toegangsprijs is.
Dus zijn we helemaal alleen gedurende ons hele bezoek. Bij het betreden van het middenschip valt al dadelijk het altaarretabel op in de koorsluiting of absis. “U mag gerust foto’s nemen hoor”, fluistert de oude dame ons nog na. Dat hebben we ons geen twee keer laten zeggen!

De St. Peter- und Paulkirche in Detwang met zijn 1000-jarige geschiedenis heeft een aantal opmerkelijke kunstschatten in haar bezit, zoals het altaarretabel, gemaakt door Tilman Riemenschneider, en een kostbaar reliekschrijn van rond 1050. 

Het sobere interieur heeft als blikvanger een centraal retabel uit omstreeks 1510 en twee zijaltaren (polychromie) uit een latere periode. De sfeer en het karakter van het interieur creëren bij de bezoeker een gevoel van een ‘toevluchtsoord’, een plaats van bezinning. Maar dat gevoel heb je nogal snel in romaanse kerken waar het natuurlijk licht met mondjesmaat binnenkomt.

Rechter zijaltaar (polychromie) | Detwang

Het centrale altaarstuk is slechts fragmentarisch bewaard gebleven. Centraal staat de beeltenis van de kruisiging van Jezus, de blikvanger van de hele compositie.
De oorsprong ervan is niet gedocumenteerd, maar het blijkt afkomstig te zijn uit een kerk in Rothenburg ob der Tauber, nog geen 2 kilometer verderop. Misschien van de afgebroken Michael kapel of uit de Dominicaanse kerk. Vanwege de nauwe stilistische herkenbaarheid wordt dit werk toegeschreven aan het werk van Tilman Riemenschneider en zijn atelier. De sculpturale versiering dateert van ongeveer 1505-1508 en werd dus gemaakt rond dezelfde tijd als het Maria retabel in Greglingen. Greglingen ligt ook op de ‘Romantische Strasse’, 16 kilometer verder richting Würzburg.

Het retabel van Detwang is niet al te groot, maar zoals altijd fantastisch gesneden, waarschijnlijk in lindehout. De stijl, gelaatsuitdrukkingen, afwerking, sfeer, rijke plooival van de gewaden, zijn allemaal elementen die verwijzen naar het atelier van Tilman Riemenschneider.

Openingsuren:
 Van april tot oktober
 8.30-12 uur  en van 13.30-17 uur
(1. Juni  tot 14. September: tot 18 uur)
Maandag Gesloten, inkom 1,5 Euro 

Detwang | Het Heilig Kruis-altaar (omstreeks 1510)

Tilman Riemenschneider
__________________

Tilman riemenschneider, geboren in Heiligenstadt, circa 1460 en gestorven in Würzburg op 7 juli 1531 was een van de belangrijkste Duitse houtsnijders en beeldhouwers van de laatgotiek en de vroege Renaissance.

Tilman Riemenschneider werd geboren tussen 1459 en 1462 in Heiligenstadt in het district Eichsfeld (Thüringen). 
Hij bracht zijn jeugd door in Osterode, waar zijn vader werkzaam was als muntmeester. Omstreeks 1473 ontving Tilman Riemenschneider een beeldhouw- en houtsnijwerkopleiding, vermoedelijk in Straatsburg en Ulm. Veel is over deze periode in zijn leven niet bekend, maar hij maakte waarschijnlijk kennis met de kunst van de etser Martin Schongauer, wiens werk hem later vaak tot voorbeeld diende.

Op 7 december 1483 lukte het Riemenschneider uiteindelijk in Würzburg als gezel in het Sint-Lucasgilde, het gilde der schilders, beeldhouwers en glazeniers, opgenomen te worden. Zijn meesterbrief ontving hij na zijn huwelijk met de weduwe van een goudsmid op 28 februari 1485. Omstreeks 1500 had hij als kunstenaar een uitstekende reputatie verworven en kon zich een welvarende burger noemen. 

Hij bezat in Würzburg meerdere huizen, landerijen, een eigen wijngaard en een florerend atelier. Hij had vele, soms ook begaafde, gezellen in dienst.

Het Riemenschneider retabel in Detwang

In 1504 werd Tilman Riemenschneider tot raadslid benoemd, welke functie hij gedurende twintig jaar bekleedde. Door dit openbare ambt groeide niet alleen zijn maatschappelijke aanzien, doch verwierf hij ook lucratieve opdrachten. Van 1520 tot 1524 was hij zelfs enkele jaren burgemeester. Omstreeks deze tijd waarde de geest van de Reformatie door het land, hetgeen ook vele burgers van Würzburg aansprak. De stadsraad voerde gedurende langere tijd politieke strijd met de machtige Prins-bisschop, die als Soeverein over het Prinsbisdom Würzburg regeerde en in de Vesting Marienberg resideerde.

De strijd escaleerde in 1525 tijdens de Duitse Boerenoorlog, toen opstandige boeren zich verbonden met de burgers van Würzburg en zich gezamenlijk tegen de bisschop keerden.

De aanvoerders van de opstand, waaronder alle leden van de stadsraad, werden gevangengezet in de Marienberg. Ook Riemenschneider zat twee maanden gevangen en zou zijn gefolterd. Alle leden van de stadsraad kwamen weer vrij, ook Riemenschneider, maar hij raakte grote delen van zijn bezittingen kwijt. Hij verloor bovendien door de maatregelen van de nieuwe overheid zijn grote opdrachten en raakte snel in de vergetelheid.

De door Riemenschneider vervaardigde houten (veelal lindehout) en zandstenen beeldhouwwerken vallen op door de gezichtsuitdrukking (vaak met een 'naar binnen gekeerde blik') en door de rijke plooival van de gewaden. Enkele van zijn beelden zijn, naar men algemeen aanneemt, nooit beschilderd geweest (hoewel dit in die tijd wel gebruikelijk was) om de houtstructuur te tonen. Riemenschneider was de eerste belangrijke beeldhouwer die deze werkwijze toepaste.

De grootste collectie werken (81 stuks) van Riemenschneider bevindt zich in het Mainfränkisches Museum in Würzburg.

Dit zijn nog een aantal detailopnames van dit bijzonder mooi retabel

_________________________________________________________________

_________________________________________________________

Het Riemenschneider retabel in Detwang

Het Riemenschneider retabel in Detwang

http://www.patrickdamiaens.be

link