Laurent van der Meulen of Laurens van der Meulen | Een Vlaamse houtsnijder | In de stijl van Grinling gibbons

Laurent van der Meulen  

Een Vlaamse houtsnijder 

__________________________

__________

Het komt niet vaak voor in deze blog, een Vlaamse houtsnijder in de kijker plaatsen. We stellen aan u voor => Laurent van der Meulen geboren in Mechelen  in 1643 en ook te Mechelen overleden in het jaar 1719. Deze vakman met breed artistiek palet was niet enkel een houtbeeldhouwer maar ook schilder en lijstenmaker. 

Na een opleiding in zijn geboortestad Mechelen, heeft hij een tijdje in Engeland gewerkt. Hij is daar vooral bekend omdat hij samen met de Vlaamse beeldhouwer Peter van Dievoet ( reeds besproken in deze blog) het standbeeld van Koning James II maakte, dat nu op Trafalgar Square (London) te bewonderen is, een realisatie in het houtsnijders atelier van de alom bekende Grinling Gibbons. Hij is ook bekend om zijn houtsnijwerk op schilderijenlijsten en medaillons.

Mechelen was in die tijd één van de belangrijkste centra van beeldhouwkunst in Vlaanderen, na Antwerpen natuurlijk. Hij begon zijn opleiding als beeldhouwer in het atelier van Pieter van der Stock en werd op 10 november 1665 ingeschreven in de Mechelse Sint-Lucasgilde.  Pieter van der Stock was zelf pas vijf jaar eerder begonnen met zijn opleiding bij Coenraet van Kerckhoven.

In 1675 reisde hij naar Engeland waar hij ging werken in de Londense werkplaats van de (in Rotterdam geboren) Engelse houtsnijder/beeldhouwer Grinling Gibbons. Gibbons was als beeldhouwer vooral bekend om zijn fijne snijwerk van florale motieven. Andere ervaren Vlaamse beeldhouwers zoals Arnold Quellin (de zoon van Artus Quellinus II), John Nost, Anthony Verhuke en Peter van Dievoet werkten ook in Gibbons' Londense werkplaats als “knechten”, d.w.z. medewerkers. Omdat deze Vlaamse kunstenaars geen stagiairs waren, zijn ze nooit opgenomen in de administratie van Draper's. In een document uit 1679 worden van der Meulen, Quellin en Verhuke knechten van Gibbons genoemd.

In de werkplaats van Gibbons werkte hij aan verschillende opdrachten, maar de bijdragen van de verschillende kunstenaars die in de werkplaats actief waren, zijn niet altijd te achterhalen. Van hem is bekend dat hij tijdens zijn verblijf in de werkplaats van Grinling Gibbons samenwerkte met Peter van Dievoet aan de creatie van het standbeeld van Koning James II.

Van der Meulen keerde in 1687 terug naar zijn geboortestad en werd in 1689 toegelaten als meester-beeldhouwer van de Mechelse Sint-Lucasgilde. In 1691 werd hij deken van de gilde. Op 26 augustus 1691 (of mogelijk 31 januari 1704) trouwde hij met Cornelia Theresia de Croes. De zus van zijn vrouw, Joanna Maria, was getrouwd met de beeldhouwer Jan Lucas Faydherbe, zoon van de vooraanstaande Mechelse beeldhouwer Lucas Faydherbe. Van der Meulen had één kind. Er is opgetekend dat hij een portret van zijn dochter schilderde. Hij stierf in Mechelen in 1719.

 

Hij moet een goede reputatie hebben gehad, want Filips V, de koning van Spanje, zou bij hem een spiegellijst hebben besteld die de vereniging van Spanje en Frankrijk voorstelt. Dit werk werd uiteindelijk niet geleverd aan de koning omdat de Zuidelijke Nederlanden uiteindelijk overgingen van Spaanse naar Oostenrijkse controle als gevolg van de Spaanse Successieoorlog, die eindigde met de Vrede van Utrecht.

Hij beeldhouwde beelden en was actief als schilder, maar was vooral een maker van decoratieve sculpturen zoals schilderij- en spiegellijsten, allegorische medaillons, tafels, enz. Hij versierde veel kerken en huizen met zijn ornamenten bestaande uit guirlandes van fijn geciseleerde bloemen, vergelijkbaar met het fijne snijwerk van een goudsmid. Daarnaast maakte hij religieuze beelden van heiligen en de Maagd en een aantal bustes, zoals blijkt uit vermeldingen in verschillende catalogi. Hij sneed vier bas-reliëfs die de vier elementen voorstelden en die bedoeld waren als schoorsteenversieringen.

 Hij creëerde in zijn decoratieve werken ingewikkelde trofeeën, diep gesneden en boven elkaar geplaatst, met motieven van gebladerte, bloemen, vogels en schaaldieren soms vergezeld van putti. Zijn uitvoering van de menselijke figuur evenaarde niet de perfectie van de stillevenelementen in deze werken. Sommige van zijn houten werken waren zo subtiel gesneden dat het gebladerte en de takken aan de randen bewogen en trilden bij de geringste beweging. 

 Hij werd betaald om de loofversieringen te maken op de zuilen van het hoofdaltaar van de Onze-Lieve-Vrouwekerk aan de overkant van de rivier de Dijle in Mechelen. De Mechelse beeldhouwers Frans Langhemans en Jan Frans Boeckstuyns werkten ook aan dit altaar.

Een aantal links van deze blog:

Grinling Gibbons :

https://ornamentsnijder.blogspot.com/2021/01/grinling-gibbons-houtsnijwerk-in-st.html

Peter van Dievoet:

https://ornamentsnijder.blogspot.com/2013/04/17de-eeuws-houtsnijwerk-jubelparkmuseum.html

  

https://www.patrickdamiaens.info

Een Vlaamse uitgeweken meubelmaker-decorateur aan het Franse hof | Houtsnijder Jacques Verberckt | Boiserie met houtsnijwerk | Vlaamse houtsnijder

 De Vlaming  Jacques Verberckt | Boiserie met houtsnijwerk 

Jacques Verberckt
Een Vlaamse uitgeweken meubelmaker-decorateur aan het Franse hof 

Door Frans Defour

Jacques Verberckt was één der belangrijkste Vlaamse meubelmakers-decorateurs, die in de eerste helft van de 18de-eeuw schitterend werk leverden aan het Franse hof . Hij werd in 1704 in Antwerpen geboren Hij overleed in Parijs op 9 december 1771. 

Jacques Verberckt was de zoon van Jan Baptist Verberckt en Clara Catherina Vander Voort. Hij huwde op 11 juni 1729 met Marie Delatre, die reeds jong in 1733 overleed. Hij had drie kinderen met haar. Hij huwde de tweede maal met Marie Madeleine Le Goupil (dochter van de Beeldhouwer Le Goupil) Verberckt had vier kinderen met haar. Marie overleed in 1750.

Houtsnijder Jacques Verberckt |
Boiserie met houtsnijwerk

Zoals zo velen voor en na hem was Jacques Verberckt naar Parijs getrokken en vestigde aldaar in 1725 om er zijn ambities waar te kunnen maken. Dat hij potentie had volgt uit het feit dat hij al vanaf 1730 voor de kroon (Les bâtiments de la couronne) werkte en hij de titel van 'Beeldhouwer van de koning' ontving. 

In deze geprivilegieerde positie had deze ambachtsman zijn verblijf in het Louvre en werd hij in 1733 opgenomen in de Koninklijke academie voor schilder-en beeldhouwkunst, nog geen dertig jaar oud. Doch zijn ambities bleven alleen bij het lidmaatschap. 

Volgens de statuten van de vereniging had Verberckt een definitief werk moeten presenteren. Echter, hij is er nooit toe gekomen, hij had er eenvoudig de tijd niet voor. Dat blijkt uit de 62 dossiers die door Stanislas Lami, Frans beeldhouwer en historicus, uit de archieven werden opgediept en uitgepluisd.

Houtsnijder Jacques Verberckt |
Boiserie met houtsnijwerk

Volgens Guillaume Janneau (Les ébénistes du XVIIIe siècle à Paris) leidde hij alle werken in Versailles in die tijd. Dat wordt bevestigd door Stanislas Lami in zijn fameuse "Dictionnaire des Sculpteurs".

Hij voerde er verschillende decoratieopdrachten uit in de verblijfsplaatsen van het hof, die onder Lodewijk XV geheel werden vernieuwd. Ook de kleine appartementen ten gerieve van de koning behoorden tot zijn werkterrein.
Zijn eigen werk, zijn toezicht en leiding in verschillende kastelen en andere gebouwen is indrukwekkend. Hij werkte onder andere in de paleizen van Compiègne, Choisy, Marly, Meudon en Fontainebleau.

Verberckt was de meest aangezochte beeldhouwer en sierkunstenaar in de vorstelijke verblijven van die tijd.  Mede dankzij de architecten Jacques Gabriel en diens zoon Ange-Jacques Gabriel. In Parijs zelf was hij aktief in de Bibliohèque royale, het Louvre, de Tuilerieën, het Palais Luxembourg en de militaire school. Hij voerde decoratiewerk uit in talrijke particuliere hotels (herenhuizen).

Tussen 1746 en 1765 werkte hij in de kathedraal van Orléans. Zijn carrière loopt rusteloos door tot op de laatste dag van zijn leven in 1771. Door zijn tweede huwelijk evolueerde Verberckt in een kunstenaarsmilieu. Zijn tweede vrouw, M. Madeleine Le Goupil, was de dochter van de beeldhouwer André Le Goupil (1660-1723). 

Diens zoon Mathieu le Goupil was eveneens beeldhouwer en was enige tijd de rechterhand van zijn zwager Jacques Verberckt. Mathieu le Goupil werd in 1766 lid van de St-Lukas Akademie, later in 1774, professor en raadgever.
Naast Le Goupil werkten ook de beeldhouwers Magnonnais en Maurison in de ploeg Verberckt, gesteund door de schrijnwerkers, de gebroeders J. Antoine en J. Francois Guesnon. In de rekeningen van het hof komt de ploeg vaak als een eenheid voor.

De waarde en het belang van de prestaties van J. Verberckt komen duidelijk naar voor in de staat van de erelonen die hij ontving. De bedragen waren aanzienlijk. Een paar voorbeelden : 22.000 pond in 1735 - 46.000 pond in 1736 en 43.812 pond in 1747. 

Voor het geheel van de werken, uitgevoerd in het kasteel van Choisy, tussen 1751 en 1763 werden hem 101.900 pond toegewezen. Van deze beloningen moest Verberckt natuurlijk wel ook zijn personeel en andere kosten betalen. Als we in ogenschouw nemen dat in die tijd het jaarloon ongeveer 300 pond bedroeg, dan ging het wel over hele grote sommen geld.

Van de werken van Jacques Verberckt is in de loop der tijd heel wat verloren gegaan, zoals bijvoorbeeld het kasteel van Choisy, dat tegelijk met de inboedel in verval geraakte. Het kasteel van Versailles bezit van hem de houten muurbekleding (boiserie) in de slaapkamer van de koningin (1734-1737), naar ontwerpen van Gabriel, de kamer van de koning (1738), het 'Cabinet de la Pendule', en het hoekkabinet ( Ook wel,Petit Appartement du Roi of  ).

Jacques Verberckt woonde, zoals aangestipt, eerst op het binnenplein van het oude Louvre, nadien in de Rue Neuve de Cléry. Hij stierf in de Rue du chemin du Rempart, bij zijn oudste dochter Catherine, echtgenote van de architect Poillevert. Twee dagen na zijn dood werd hij ter aarde besteld in de 'Madeleine de la ville d'Evêque'. 

De betekenis van Jacques Verberckt in de meubel-en binnenhuis kunstschrijnwerk van de 18de-eeuw wordt meestal in de onjuiste rangorde geplaatst. Zo hij geen stijlvernieuwer was, dan heeft hij ongetwijfeld vanuit zijn positie, zijn autoriteit en zijn alom tegenwoordigheid, de Lodewijk-XV stijl wijd uitgezaaid.

Op zijn talrijke medewerkers en onderaannemers oefende hij een grote invloed uit en tegelijk doordrong hij zijn opdrachtgevers met zijn persoonlijke visie. Zijn onbeperkte vrijheid gebruikte hij ten bate van een harmonieuze creativiteit. 

Hij begreep zijn tijd en kon die omzetten in vormgeving.
Verberckt bezat een vriendelijke stijl, vol verbeelding en elegantie, die hem de bijnaam van "een der meest charmerende decorateurs uit de 18de-eeuw" deed verkrijgen.
Hij was met recht de hoeksteen van een halve eeuw Franse decoratieve kunst en de grote schakel in een bloeiend tijdperk.

Jacques Verberckt
L'art du lambris à Fontainebleau

Een aan te bevelen boek, l'art du lambris à Fontainebleau

Nog een aantal afbeeldingen van onderdelen en details van wandbetimmeringen, van de hand van Jacques Verberckt die ik op het internet gevonden heb:

https://www.patrickdamiaens.nl

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen | Barokke preekstoel | Michiel Van der Voort de Oude | Preekstoel in de St-Rombouts

Preekstoel van Michiel Van der Voort, Mechelen

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen

De preekstoel van Michiel Van der Voort
 (1667-1737)

_________________________________________________________

_____________________________________________________

Mechelen

Mechelen is een Belgische stad in de provincie Antwerpen. De gemeente ligt in het zuiden van deze Vlaamse provincie, centraal tussen de steden Antwerpen en Brussel, aan de rivier de Dijle.

Historie

Mechelen is gegroeid uit twee kernen. In de negende eeuw was er een portus (handelsnederzetting) in de buurt van de huidige Korenmarkt en de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk. Op hetzelfde ogenblik groeide er een religieuze kern waar nu de Sint-Romboutskathedraal staat. Mogelijk bevond zich daar eerst de fameuze Sint-Romboutsabdij. In ieder geval staat het vast dat deze kern bloeide dankzij de pelgrimage naar de relieken van de heilige Rumoldus.

In de loop van de 13de en het begin van de 14de eeuw smeedden de heren van Mechelen, de Berthouts, de verschillende groeipolen aaneen tot een bloeiende handelsstad. Het Schepenhuis, vandaag één van de stedelijke musea, dateert uit die periode. Daarmee is het één van de oudste stenen stadhuizen van Vlaanderen. Rond 1300 telde de stad vermoedelijk al zo'n tienduizend inwoners. Hiermee behoorde ze tot de middelgrote steden van de Nederlanden.

Door haar ligging en economische welvaart lieten machtige buren hun begerig oog op de stad vallen: de prins-bisschop van Luik, de hertog van Brabant, de graaf van Vlaanderen, ... Mechelen slaagde er echter in om haar zelfstandige positie te behouden.

Meer nog dankzij haar centrale ligging en neutrale positie tussen de grote vorstendommen in groeide de stad op verschillende domeinen uit tot het centrum van de Nederlanden. Op juridisch vlak had je de Grote Raad (aanvankelijk in 1473 gesticht onder de naam Parlement van Mechelen). Dit was vanaf 1504 tot aan het einde van het ancien régime het hoogste gerechtshof van de Nederlanden. Aan het begin van de zestiende eeuw, onder landvoogdes Margareta van Oostenrijk, vormde de Dijlestad tevens het politieke centrum van onze gewesten. 

 

Haar hof was een belangrijk verspreidingspunt van de renaissance en het humanisme. In 1530 verhuisde het hof echter naar Brussel. Niet getreurd want enige tijd later (1559) maakte Filips de Schone van Mechelen de zetel van een aartsbisdom. Dit blijft tot op de huidige dag zo.

Mechelen is eeuwenlang een belangrijk productiecentrum van luxegoederen geweest. 

In de middeleeuwen ging het om laken. In de nieuwe tijd raakte Mechelen beroemd omwille van het goudleer, kant, albasten, kanonnen, klokken en meubels. De Mechelse meubelnijverheid bleef trouwens tot diep in de twintigste eeuw een belangrijke bron van tewerkstelling.

Preekstoel in de St-Rombouts |  Mechelen

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen

Sint-Romboutskathedraal

De Sint-Romboutskathedraal wordt in de dertiende eeuw gebouwd. Ze is van meet af aan groter en indrukwekkender dan alle andere parochiekerken in de stad Mechelen en later werd ze ook nog eens 'de kerk van de aartsbisschoppen'. Eerst staat er een driebeukige kruiskerk op de plaats van de immense kathedraal. Pas na een reeks bouwcampagnes groeit de kerk uit tot dé blikvanger van deze Vlaamse stad.

Bij de godsdienstoorlogen in de zestiende eeuw krijgt de kerk het hard te verduren. Veel van het oude interieur gaat verloren. Het Calvinistische bewind op het einde van die eeuw verwijdert alles wat naar de katholieke eredienst verwees. Maar de kerk doorstaat meer stormen. In de Tweede Wereldoorlog wordt Mechelen gebombardeerd en in 1972 breekt een grote brand uit. Keer op keer overleeft de Sint-Romboutskathedraal het.

De binnenkant van de kathedraal is adembenemend. Je kan er het schilderij 'Christus aan het kruis' van Antoon van Dyck bewonderen. Net zoals andere werken van onder meer Michel Coxcie, Gaspard de Crayer en Abraham Janssens. Het pronkstuk in de kerk is het hoofdaltaar van Lucas Faydherbe uit 1665 en de preekstoel van Michiel Van der Voort.

 Michiel Van der Voort de Oude | Preekstoel in de St-Rombouts

Michiel Van der Voort

De schrijfwijze van deze kunstenaar is bijzonder verwarrend, zo heb ik vele manieren of zelfs totaal andere schrijfwijzen tegengekomen op het internet, folders en in boeken. Michiel  Van der Voort zoals ik hem in dit blogitem zal noemen, zult u ook onder andere namen  zoals Michiel Vervoort, Vander Voort, Michiel Vandervoort de Oude of zelfs de schrijfwijze Michel Van Der Woort dat ik onlangs nog uit een recent Frans boek opgepikt heb. 

Het was dus een keuze maken, en ik heb me een beetje laten leiden door Bram Van der Auwera, hij is de beheerder van de Sint-Romboutskathedraal. Hij kent de imposante kerk als zijn broekzak, en volgens hem zou de schrijfwijze 'Van der Voort de Oude' de correcte moeten zijn.

De Vlaamse beeldhouwer Michiel Van der Voort de Oude was, naar men aanneemt, een leerling van Jan Cosyns, en is later naar het atelier van Pieter Scheemaekers de Oudere overgestapt. Michiel van der Voort werd van het Antwerpse Sint-Lucasgilde in 1690. Tussen 1690 en 1693 reisde hij door Italië waar hij met zekerheid Rome en Napels bezocht.

In 1700 trouwde hij met Elisabeth Verberckt en het koppel kreeg vijf kinderen, van wie  Michiel van der Voort de Jongere (1704-na 1777) later eveneens beeldhouwer en schilder werd. De relatie van de families Van der Voort met Verberckt is heel nauw. Elisabeth Verberckt was een tante van de beeldhouwer Jacques Verberckt en de moeder van Jacques was een zus van, jawel, Michiel van der Voort. Waar komen we dit soort relaties ook tegen?

De meerderheid van zijn opdrachten waren voornamelijk religieuze werken, in het algemeen kerkelijk meubilair en uitgevoerd in diverse materialen. Zijn gedenktekens en (graf)monumenten waren klassiek van opbouw en eenvoudig uitgevoerd, hetgeen terug te voeren is op Michiel’s reizen naar Rome waar hij uitgebreid kennis had gemaakt met Hellenistische standbeelden. Andere kunstenaars zoals Michelangelo en Rubens hadden ook grote invloed op Van der Voort de oude.

Theodoor Verhaegen
De monumentale barokke preekstoel in de Sint-Romboutskathedraal te Mechelen werd door Michiel Van der Voort (1667-1737) uit Antwerpen in 1721-1723 oorspronkelijk gebeeldhouwd voor de kloosterkerk van de norbertinessen van Leliëndael, te Mechelen. Hij werd hierin geassisteerd door beeldhouwer Theodoor Verhaegen, geboren te Mechelen op 4 juni 1700 en zal aldaar sterven op 21 april 1754.
In 1720 treffen we deze kunstenaar reeds aan in het Brussels atelier van Pieter-Denis Plumier.  Na het overlijden van Pieter-Denis Plumier in 1721 komt Theodoor Verhaegen terug naar zijn geboorteplaats waar hij Michiel Van der Voort  assisteert bij de overvloedig uitgesneden houten preekstoel in de Abdij van Leliëndael.
De preekstoel, die zich nu bevindt in de Sint-Romboutskathedraal, toont de doorslaggevende invloed aan die Theodoor Verhaegen later zal gebruiken bij het vervaardigen van zijn eigen werken, waaronder preekstoelen en ander liturgisch meubilair. 

Wat ik bijzonder vond bij mijn opzoekwerk is dat Jacques Verberckt  (Antwerpen1704- Parijs 1771) een neef was van Michiel Van der Voort. Hij was de zoon van Jean-Baptiste Verberckt en Clara Catherina Van der Voort, hij verschijnt als leerling bij zijn oom Michiel Van der Voort in 1715-1716.Vlaming Jacques Verberckt zal vanaf  1730 een leidende functie hebben in de decoratie van kastelen als Fontainebleau en Versailles, hij heeft bijna zijn hele leven  in dienst gestaan van de Franse hofhouding maar daar komen we later nog eens op terug in een ander uitgebreid blogitem.

Preekstoel

Deze barokke eikenhouten preekstoel is gebeeldhouwd in 1721-1723 voor de kloosterkerk van de norbertinessen van Leliëndael, een Barokke kerk in de binnenstad van Mechelen,'Jezuïetenkerk in de Bruul'. 
Daar stond deze preekstoel in volle breedte tegen een vlakke wand. Maar met de Franse overheersing werd de kerk gesloten en is het kerkmeubilair van Leliëndael verkocht geworden. Dit uniek kunstwerk is in 1809 naar de kathedraal van Mechelen overgebracht waar het in de 19de eeuw een gedaanteverwisseling heeft gekregen, de beeldhouwer Jan-Frans Van Geel (1756-1830) heeft namelijk een achterkant toegevoegd en het rondom een zuil weer opgebouwd. 

Rechts bovenaan wordt de Zondeval en links de Verlossing uitgebeeld. Onderaan wordt de heilige Norbertus (1082-1134) van zijn paard geslingerd en bekeert hij zich. De grootse constructie in massief eikenhout staat vooral bekend om de voorstelling van het Aards Paradijs met zijn verschillende dieren: pelikaan, salamander, eekhorentje, slang, huisjesslak en kikker. Ook het wondermooie engeltje aan de trap is een fijne vondst van de kunstenaar

_______________________________________________________

____________________________

Dit zijn een aantal detail opnames van de Barokke preekstoel

_______________________________________________________

_________________________________  ©Patrick Damiaens   

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen |  Barokke preekstoel

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen |  Barokke preekstoel

Heilige Norbertus 

Geboren omstreeks 1082 in Xanten. Hij stichtte te Prémontré een orde van reguliere kanunniken, naar hem Norbertijnen geheten. Maar hij was ook boeteprediker, kerkhervormer en later bisschop van Maagdenburg. Als bisschop (of abt) met mijter houdt hij hier in de hand een monstrans met een hostie, als verdediger van de leer van de eucharistie.

Hij is de schutspatroon van de vroedvrouwen en word t aangeroepen voor een voorspoedige bevalling. Feestdag: 6 juni.

Preekstoel Mechelen

De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen |  Barokke preekstoel

Granaatappel

Symboliek Granaatappel

In de beeldende taal van het Hooglied van Salomo wordt de ronde vorm van de granaatappel vergeleken met de schoonheid van de vrouw. Het rode sap is de nectar van de geliefden en de geur van de bloemen symbool voor de ontwakende lente. 

Deze vrucht wordt in het Oude Testament beschreven als één van de zeven plantensoorten, die in Kanaän gevonden en gezegend werden. Druiven en granaatappels golden als teken voor rijkdom en vruchtbaarheid.

Michiel Van der Voort de Oude | Preekstoel in de St-Rombouts

Symboliek Lelie 

Reeds in de oudste culturen gold de witte lelie als symbool van licht, alsmede van vrede, opstanding en koninklijke waardigheid. Zij wordt aangeduid als een tedere bloem.Deze bloem geldt bij uitstek in de christelijke cultuur als het symbool voor de reinheid, de maagdelijkheid, de ongehuwde levensstaat. In de christelijke kunst worden maagden, zowel mannen als vrouwen met de lelie afgebeeld. 
Als de engel Gabriël aan Maria komt zeggen dat zij een kind zal ontvangen, draagt hij vaak een lelie in de hand. De bloem staat ook wel ergens op de afbeelding in een vaas: verwijzing naar Maria's maagdelijkheid.  

Subtiel detail op de achterkant van de preekstoel

Klimop op rotsen, symboliek trouw  (aanhechten) en eeuwig leven

http://www.patrickdamiaens.be