 |
Een Duits Louis XIV-stijl lakwerk schrijfkabinet |
Kollenburg Antiques |
Gezien op TEFAF 2023 op de stand van Kollenburg Antiek uit Oirschot ( NL), een Duits schrijfkabinet uitgevoerd in Louis XIV-stijl en lakwerk.
De ontwerper en bouwer is Johan Jakob Saenger met medewerking van de Hofbeeldhouwer Sebastian Zimmermann (1655-1728)
Een imposant schrijfkabinet, staand op een zeer rijk
uitgevoerde verguld houten console. De vier poten van de console zijn
vormgegeven als Saters en lopen aan de onderzijde uit in vier enkele
bokkenpoten. Deze worden met elkaar verbonden door een vierspant welke centraal
bij elkaar komen in geornamenteerde acanthusbladeren met een console.
Het
schort van de console is versierd met een centrale mascaron, voorstellende
Ariadne. Aan weerszijden hiervan zijn zwierige acanthusbladeren geplaatst op
een basis met trelliswerk. Deze console draagt het rood- met zwartverlakte
kabinet, welke aan de boven- en onderzijde en rondom de rode vlakken versierd
is met faux-marbre.
Het kabinet is uitgerust met negen zichtbare lades welke
versierd zijn met zwarte lakpanelen die gevangen zijn in verguld houten
snijwerk. Centraal is een afsluitbare deur geplaatst met een groot zwart
lakwerk paneel. Dit paneel is het rijkst gedecoreerd en toont de voorstelling
van een brullende draak in een landschap. Onder deze deur bevindt zich over de
gehele breedte de afsluitbare schrijfklep.
Hierachter zijn vier kleinere zwarte
lakwerk laatjes geplaatst. Wanneer de onderste laatjes uitgenomen worden kan
men de mechaniek vinden voor het gelijktijdig afsluiten van alle bovenliggende
laden. De beide zijkanten van het meubel zijn versierd met een enkel groot
zwart lakwerk paneel, gedecoreerd met paradijsvogels.
Dit schrijfkabinet komt in zijn uitvoering, constructie en
versiering geheel overeen met de betimmering van een zaal in slot Ludwigsburg.
Deze kleine kamer in het slot die bekend staat als het ‘Indianische
Lackkabinett’ vertoont zoveel gelijkenissen met dit meubel dat met zekerheid
kan worden gesteld dat dit schrijfkabinet en de ruimte in het slot van dezelfde
hand zijn.
Hierdoor is duidelijk door wie en wanneer dit meubel gemaakt is.
Over het Indianische Lackkabinett en de bouwgeschiedenis hiervan is namelijk
veel bekend.
Het Indianische Lackkabinett in slot Ludwigsburg is een
kleine ruimte die tussen 1714 en 1722 gebouwd is.
______________________________________________
Hertog Eberhard Ludwig von Wurttemberg wilde het jachtslot
dat hij in 1704 had laten bouwen, uitbreiden voor de steeds maar groter wordende
hofhouding. In 1709 begon men daarom met de aanbouw van een Galerie met een
paviljoen aan de westelijke vleugel.
In de zuidwesthoek van dit nieuwe
westelijke paviljoen werd tussen 1714 en 1722 een nog steeds in originele
toestand bestaand kamertje gebouwd dat bekend staat als het Indianische
Lackkabinett.
De kleine ruimte van 430 x 380 cm en 540 cm hoog is geheel
gelambriseerd met zwarte lakpanelen die met landschappen en fantasiedieren
gevuld zijn.
Deze liggen in gesculpteerde verguld houten sierlijsten, welke op
hun beurt geplaatst zijn in rode gelakte panelen. Hieromheen bevinden zich op
alle hoogtes van de lambrisering, lijsten van faux marbre.
Het idee om een lakkabinet te bouwen kwam niet uit het
niets. De bouw van dergelijke kamers kwam aan het eind van de zeventiende eeuw
in de mode. Eerst in Holland en Engeland, waar de wanden met originele of
imitatielak werden bekleed. Het ging hier vooral om de lak en de overige
versiering bleef zeer sober.
Een beroemd voorbeeld van een dergelijk lakkabinet
is dat vervaardigd voor het stadhouderlijk hof in Leeuwarden voor 1695, hetgeen
nu te zien is in het Rijksmuseum te Amsterdam. Hier zijn originele Chinese
kamerschermen van Coromandellak verzaagd om als wandbekleding te dienen. Deze
kamer, waar thee werd gedronken, was ingericht met exotische meubelen en
Chinees porselein.
In Berlijn, Bayreuth München en Dresden zijn ook
lakkabinetten vervaardigd voor paleizen. Het grote verschil met het kabinet in
Ludwigsburg is dat in de betimmering van alle andere kabinetten oosterse
lakpanelen zijn verwerkt. Het kabinet in Ludwigsburg is een geheel Duits
contemporain product.
De techniek om lak naar Chinees of Japans voorbeeld na te
maken werd overal in Europa beoefend. In Holland waren meesters als Willem Kick
al aan het begin van de zeventiende eeuw actief in het imiteren van lak. In
Duitsland werd door Dagly in Berlijn rond 1700 glanzende lakmeubelen gemaakt.
In Dresden was de Chinamode tussen 1710 en 1720 op haar hoogtepunt en werden
uitstekende lakmeubelen vervaardigd.
In Ludwigsburg was men van al deze modeverschijnselen goed
op de hoogte. Niet alleen had Herzog Eberhard Ludwig op zijn reizen naar
Engeland en Holland rond 1700 waarschijnlijk al Lakkabinetten gezien maar ook
in Wenen, waar hij nauwe betrekkingen met het hof onderhield en bezittingen had
kon hij dergelijke kabinetten gezien hebben.
Het plan voor een Indianisch Lackkabinett komt voor het
eerst naar voren op 3 februari 1714 wanneer de Indianische Kammermaler Johann
Adalbert Kratochwyl, die de twee jaar ervoor in Wenen verbleef, een plan
aanbiedt voor een Lackkabinett met schilderingen op doek. De bouwdirecteur
Nette weigert het plan omdat hij de kosten van 9000 florijnen te excessief
vindt.
Volgens Nette zijn er in Berlijn en elders ook kunstenaars
te vinden die het net zo goed zouden kunnen uitvoeren. En inderdaad; nog in
hetzelfde jaar biedt Johann Jakob Saenger uit Neurenberg, geboren in Sachsen
Gotha, zijn diensten aan.
Hij prijst zichzelf aan als dauerhafter Lacq- und
Kunstminiatur Mahlerey Arbeit. Hij heeft veel geleerd door zijn reizen,
waaronder door Italië, en beheerste een vuurvaste laktechniek welke hij kon
toepassen op tafels, koffieschalen toiletstellen, kabinetten en schrijftafels.
Saenger beweert ook nog kort hiervoor een Kabinett vervaardigd te hebben voor
het slot te Rastatt. Vermoedelijk was dit helemaal niet waar maar het helpt hem
wel aan de betrekking.
In zijn eigen bewoordingen biedt hij aan om “… een galante
gelakte kamer te vervaardigen met agaat en marmergelijkende schilderingen en
vullingen in een Chinese zwarte manier met Indiaas goud en andere vreemde
vondsten versierd.”
Saenger is net begonnen met de werkzaamheden als
Opperbouwmeester Nette plotseling overlijdt. Blijkbaar is de hertog zeer
tevreden over Saenger want hij wordt direct breder betrokken bij de bouw van
het slot. Uit de boeken blijkt dat Sebastian Zimmermann, de hofbeeldhouwer,
wordt gevraagd om beeldhouwwerken te maken. Vermoedelijk wordt hiermee het
lijstwerk bedoeld waarin de lakpanelen geplaatst zijn.
Sebastian Zimmermann was al sinds 1704 Hofbeeldhouwer in
Ludwigsburg. Hij was rond 1700 op studiereis in Italië geweest en ontleende
daar zijn status als beeldhouwer aan. De bouwmeester en de hertog waren echter
zelden tevreden over zijn werk in steen en vermoedelijk kreeg om die reden hij
allerlei andere opdrachten voor spiegel- en schilderijlijsten en siertafels.
Toch bleef Zimmermann tot zijn dood betrokken bij de bouw van het slot.
Aan Zimmermann worden 1000 florijnen betaald voor het werk
aan het Lakkabinett. Het is aannemelijk dat het hier ook het onderstel en de
betimmering van het schrijfkabinet betreft. Saenger kreeg van de zeer tevreden
Hertog, toen het kabinet in 1722 gereed was, twee gouden medailles ter waarde
van 300 florijnen en een bonus van 400 florijnen.
Daarmee kwam de totale som
die aan Saenger werd betaald op 6400 florijnen. Toch vertrok hij mopperend naar
Ansbach, naar verluid omdat de acht jaar die hij in Wurttembergische dienst had
doorgebracht vol bedrog, haat en nijd waren geweest, waardoor hij zich
gedwongen voelde te vertrekken. In Ansbach was blijkbaar weinig te doen want al
snel vertrok Saenger met onbekende bestemming, waardoor er van deze nijvere
vakman geen verder werk bekend geworden is.
Dit schrijfmeubel is een van de zeer weinige meubelen
waarvan met zekerheid gezegd kan worden dat zij tot de inrichting van het slot
Ludwigsburg behoord hebben. Alle meubelen uit die tijd die in het paleis
stonden zijn vervreemd geraakt in de loop der eeuwen. Het opduiken van deze
kast voegt een nieuw hoofdstuk toe aan wat ons bekend is over de inrichting van
het paleis. Uit een boedelinventaris van 1721 (Hauptstaatsarchiv Stuttgart A21
bd 9) blijkt dat het gebouw slechts spaarzaam ingericht was.
Hoewel het rijk
gedecoreerd was met plafondschilderingen, stucornamenten en wandtapijten, waren
er relatief weinig meubels te vinden. In elke kamer komen slechts stoelen,
guéridons en tafels voor in geringe hoeveelheden. In de belangrijke zalen
betrof het vergulde en gesneden consoles die als Bildhauerarbeiten staan
omschreven.
Ook spiegels met vergulde lijsten komen in deze zalen voor. Het is
opmerkelijk dat pronkmeubelen nauwelijks voorkomen in het paleis. Ook opvallend
is dat de inrichting vaak geen eenheid vormde; zeer diverse meubelen stonden
bij elkaar. De bekleding en de kleuren van de zitmeubelen waren vaak zeer
verschillend. Niemand stoorde zich daar toen blijkbaar aan.
Schreibtische of Schreibkabinette waren er maar heel weinig.
Een rood- en witgelakte schrijftafel uit India stond in de slaapkamer van de
Grävenitz. Drie kleine gelakte kabinetjes op tafelonderstellen; een blauwe, een
rode en een zwarte worden, ook in de inventaris genoemd. De omschrijving in de
inventaris die verwijst naar dit meubel, stond in de Furstenbau op de middelste
etage, in het Schreiner Cabinet in de Marmoriersaal; “1 laquirt und eingelegter
schreib tisch in … mit 9 schubladen.”
Door de combinatie van het identieke decoratieschema in het
Lackkabinett en de treffende omschrijving van het meubel in de
inventarisbeschrijving, kan er geen twijfel over bestaan dat dit gelakte
schrijfkabinet hetzelfde meubel is als in 1721 te vinden was op slot
Ludwigsburg.
De overeenkomsten van de decoratieve elementen zijn talrijk. Zo is
er de draak met zuil en vaas die het centrale paneel van het schrijfkabinet
siert, en welke als exacte herhaling voorkomt op het hoofdpaneel in het
Lackkabinett. Ook de faux marbre versieringen zijn identiek in de
kleurstellingen en de gekozen patronen, alsmede in de plaatsing; zo komt de
concave kooflijst van de zaal terug aan de bovenzijde van het schrijfkabinet
waar het eenzelfde stilistische functie vervult.
Ook het repetitieve schema van
het Lackkabinett met rode lakwerk panelen en daarbinnen de zwarte lakwerk
panelen gezet in verguld snijwerk, komt geheel overeen met de opbouw van het
schrijfkabinet.
Hoewel de inventarislijst de maker van het schrijfkabinet
niet vermeldt, kunnen we concluderen dat de kast en het Lackkabinet dusdanig
veel overeenkomsten hebben dat zij niet los van elkaar gezien kunnen worden en
beide in de periode tussen 1714 en 1722 vervaardigd zijn door Johan Jakob
Saenger en Sebastian Zimmermann.
Provenance:
Hertog Eberhard Ludwig von Wurttemberg
Privécollectie, Verenigde Staten
Literatuur:
Werner Fleischhauer, Barock im Herzogtum Württemberg,
Stuttgart 1958, pp. 137-163, 201-203, 226
Werner Fleischhauer, ‚Das indianische Lack- und das
türkische Boiserienkabinett in Ludwigsburg‘, Neue beiträge zur Archäologie und
Kunstgeschichte Schwabens (1952), pp. 187-195.
Monika Kopplin, European Lacquer, München 2010, p, 200,201
Heinrich Kreisel, Georg Himmelheber, Die Kunst des Deutschen
Möbels, Munich 1973, 3 volumes, vol. 2 fig. 304, p.118,119
Daniel
Schulz, Mars, Venus, Bacchus & Co. Die barocken Groß-Skulpturen des
Ludwigsburger Schlosses, Ludwigsburger Geschichtsblätter 64/2010, pp. 23-59
Philipp von
Württemberg, Das Lackkabinett im deutschen Schloβbau: Zur Chinarezeption im 17. und 18. Jahrhundert,
Berne 1998, pp. 153-156 figs. 98-101
