De Sint- Nicolaaskerk in Kalkar
September 2020 midden in de Corona pandemie moest ik voor een zakelijke afspraak in Arnhem zijn, ik was in het gezelschap van oud cursist Willem van Dort. Het afgelopen jaar had hij reeds meermaals gevraagd of we niet eens samen naar Kalkar in Duitsland konden gaan, een bezoek aan de Sint- Nicolaaskerk van Kalkar zou erg de moeite zijn. Zelf was hij er reeds een aantal maal geweest. Op de terugweg vanuit Arnhem hebben we het zakelijke reisje een educatieve meerwaarde gegeven.
Willem van Dort, oud cursist die op geregelde tijdstippen leuke blogitems schrijft, heeft voor jullie een kort verslag geschreven.
Kalkar, gelegen in Noordrijn-Westfalen, is bij
het grote publiek bekend vanwege het attractiepark Wunderland op het terrein
van de voormalige atoomcentrale. Maar de grootste attractie is, in mijn ogen althans,
de St-Nicolaikirche (Sint-Nicolaaskerk) in het midden in het historische hart van Kalkar.
De St Nicolaikirche is gebouwd in de eerste
helft van de 15e eeuw op de restanten van een eerdere kerk die door
brand was verwoest. De kerk is in de laatgotische stijl gebouwd en is een
zogenaamde hallenkerk.
De gotische stijl in de kerkelijke bouwkunst
wordt gekarakteriseerd door de hoge spitse vensters met maaswerk, grote
roosvensters, gewelfde plafonds met kruisribben.
De naam gotiek hebben we te danken aan de
Italiaan Vasari die in zijn boek over bekende architecten in 1550 de stijl
omschreef als monsterlijk en barbaars en dat de stijl hem deed denken aan de
barbaarse plunderende Goten. Kennelijk oud zeer.
Een hallenkerk is herkenbaar aan haar
zijbeuken die parallel lopen met het middenschip, even hoog zijn als het
middenschip en soms ook even breed als het middenschip zijn.
 |
Markt Kalkar
|
Op zich is de Nicolaikerk aan de buitenkant niet
zo spannend, het interieur is des te meer opwindend hetgeen te danken is aan de
vele jaren van voorspoed van de inwoners van Kalkar.
In de middeleeuwen was Kalkar een bloeiende
stad met name door de wolweverijen. Kalkar kon zich dank zij haar ligging aan
de Rijn ontwikkelen tot een echte handelsstad en werd zefs zo belangrijk dat
Kalkar deel ging uitmaken van de Hanze-kring, een keten van belangrijke
handelssteden over geheel Europa. Kortom, de stad en vele van haar inwoners
waren welvarend en de gilden konden zich veroorloven een retabel aan de kerk te
schenken om de zegen af te smeken, zonden af te kopen (mochten die er zijn) en
als trefpunt voor de gildebijeenkomsten. Geschat wordt dat er een 15-tal
retabels en tientallen beelden en schilderijen waren. Hoezo geschat.
 |
| Sint-Nicolaaskerk in KALKAR | Laat Gotische retabels |
Tijdens de Franse bezetting onder Napoleon
waren in 1802 de kloosters en andere kerkelijke instellingen opgeheven en hun
kunstschatten, altaren en beelden werden naar andere kerken overgebracht; zo
ook naar de St Nicolaikerk. Ook vanuit de St Nicolaikerk werden objecten
waaronder de 16e eeuwse kanzel verhuisd. Na het vertrek van de
Fransen moest de kerk broodnodig opnieuw ingericht worden om de nieuwe
“aanwinsten” fatsoenlijk te kunnen plaatsen en ook om de opgelopen schade te
herstellen.
Om geld voor het herstel bijeen te krijgen zag
de toenmalige pastoor zich genoodzaakt om in het begin van de 19e
eeuw een groot aantal altaren, retabels en heiligenbeelden te verkopen. Het
gevolg was dat er nu slechts een 7-tal retabels uit de middeleeuwen tot het
interieur behoren.
Het is verleidelijk om uitgebreid over de
beelden en retabels uit te wijden, maar ik doe dat niet. Hiervoor wil ik
verwijzen naar het uitstekende boek St.Nicolaikirche Kalkar van Guido de Werd met
uitgebreide toelichtingen en met veel foto’s.
“zeven smarten” retabel van Henrik Douverman
Ik maak een uitzondering voor het “zeven
smarten” retabel van Henrik Douverman. De redenen voor deze uitzondering zullen
in het volgende wel duidelijk worden.
Het ontstaan van het retabel.
In Kleef in de Stiftkirche staat een prachtig
Maria altaar uit de 14e eeuw en in Kalkar wil men er ook een. Het nieuwe Maria-altaar moet het vesperbeeld
“onze lieve vrouwe ter noet” in gesculpteerde taferelen uitbeelden. Het
vesperbeeld is een afbeelding van Maria met haar dode, gekruisigde zoon Jezus,
een piëta. Hendrik Douverman stond dus voor een enorme uitdaging. Hij moest een
retabel ontwerpen en maken dat op zijn minst kon wedijveren met het
Mariaretabel in Kleef en hij moest alles zo uitwerken dat de onderliggende
boodschappen te begrijpen waren voor het gewone volk dat immers nauwelijks kon
lezen en schrijven. Een retabel verschilt van een altaar doordat er geen
opbergruimte in aanwezig is voor de benodigdheden voor de mis.
 |
| “zeven smarten” retabel van Henrik Douverman |
Douverman maakte de piëta tot het centrale
punt van het retabel waaromheen hij in 7 beeldtaferelen “de smartelijke hoogtepunten”
uit het leven van Maria in chronologische volgorde met de klok mee om de piëta
groepeerde. Om het smartelijke aspect te accentueren had Maria in de
betreffende scenes een zwaard op of in haar borst Helaas zijn de zwaarden in de
loop der eeuwen verloren gegaan en resteren de indrukken van de zwaardpunten in
het hout.
De ikonografie van het zeven smarten retabel
vindt zijn oorsprong in de Mariaverering die einde 15e eeuw was
ontstaan en actief werd gepropageerd. Voor de minutieuze en realistische uitwerking
van alle taferelen koos Hendrik Douverman
mensen uit (de omgeving van) Kalkar om model te staan. Deze werkwijze
maakte het Douverman mogelijk zijn taferelen zeer gedetailleerd en
natuurgetrouw op te bouwen en te sculpteren. Onnodig te zeggen dat hij door
zijn modellenkeuze de taferelen tegelijkertijd ook meer te begrijpen maakte.
Het retabel wordt omsloten door een
uitbeelding van de stam van Jesse, de genealogie van Maria. Het uitbundige,
ragfijne houtsnijwerk in gotische-renaissance stijl is adembenemend virtuoos en
getuigt van een groot technisch kunnen en mogelijk een nog grotere fantasie van
Hendrik Douverman. De stam van Jesse begint met 3 taferelen in de predella en klimt
als een plant op zoek naar het zonlicht langs de randen van het retabel omhoog tot
het eindigt als een opengebarsten
bloemknop in een uiterst zelfbewuste Maria.
 |
| Sint-Nicolaaskerk in KALKAR | Laat Gotische retabels |
Hendrik Douverman heeft voor het ontwerp en
het realiseren van het retabel ongeveer 4 jaar nodig gehad. In 1518 valt de
beslissing om het retabel te maken en met pasen 1522 wordt het retabel door de
bisschop van Keulen ingewijd. Het centrale vesperbeeld is in 1811 vervangen
door een barokke piëta dat op haar beurt in 1900 wordt vervangen door een
neogotische piëta van Ferdinand Langenberg.
Samengevat kan gesteld worden dat het
onderwerp op magistrale wijze is vertaald in treffende taferelen die op hun
beurt meesterlijk zijn uitgewerkt en gesneden. Met de stam van Jesse heeft
Hendrik Douverman laten zien dat hij een ware meester was die het vak tot in de
finesses beheerste.
Als ik een stap naar het heden mag maken, dan
zie ik dat de hedendaagse mens gelijk zijn middeleeuwse collega uitermate
visueel is ingesteld. Men communiceert hoofdzakelijk in beelden en anders dan
de middeleeuwse mens die zich met enkele generaties tot lezende mens zal
ontwikkelen zie ik dat de hedendaagse mens in een verrassend snel tempo zijn
lees- en taalvaardigheid aan het verliezen is. Ik laat het bij deze
constatering en nodig u uit om met Douverman naar deze ontwikkeling te
kijken.
Mocht u Kalkar willen bezoeken, op de website
van de St Nicolaikirche vindt u alle informatie voor een bezoek.
Op youtube staat de film “Die Kirche St
Nicolai in Kalkar”waarin pastor Alois van
Doornick een rondleiding geeft in de kerk.
Op het marktplein is een ijssalon.
Parkeren is gratis op de parkings aan de rand
van Kalkar.
Hieronder staan enkele foto’s voor een visuele
impressie.
 |
| Sint-Nicolaaskerk in KALKAR | Laat Gotische retabels |
 |
| Henrik Douverman, Zeven Smarten retabel |
 |
| Retabel van Henrik Douverman |
 |
|
